Art. 108 Kodeksu cywilnego
Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.
Brzmienie przepisu
Art. 108. Pełnomocnik nie może być drugą stroną czynności prawnej, której dokonywa w imieniu mocodawcy, chyba że co innego wynika z treści pełnomocnictwa albo że ze względu na treść czynności prawnej wyłączona jest możliwość naruszenia interesów mocodawcy. Przepis ten stosuje się odpowiednio w wypadku, gdy pełnomocnik reprezentuje obie strony.
Źródło brzmienia: tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 795.
Brzmienie obowiązuje od 17 czerwca 2026.
W bazie mamy 11 historycznych brzmień tego artykułu, najstarsze od 23 stycznia 2014.
Co wynika z przepisu
Pełnomocnik nie może być drugą stroną czynności prawnej, której dokonuje w imieniu mocodawcy. Przepis chroni mocodawcę przed sytuacją, w której jego przedstawiciel działa po obu stronach tej samej czynności.
Zakaz ma dwa wyjątki. Pierwszy, gdy co innego wynika z treści pełnomocnictwa. Drugi, gdy ze względu na treść czynności wyłączona jest możliwość naruszenia interesów mocodawcy.
Te same zasady stosuje się odpowiednio, gdy jeden pełnomocnik reprezentuje obie strony czynności.
Czy jeden pełnomocnik może reprezentować obie strony umowy?
Tylko w tych samych wyjątkach, które dopuszczają czynność z samym sobą, czyli gdy pozwala na to treść pełnomocnictwa albo gdy treść czynności wyklucza naruszenie interesów mocodawcy.
Jak dopuścić czynność pełnomocnika z samym sobą?
Najprościej zapisać zgodę wprost w treści pełnomocnictwa, bo przepis uchyla zakaz, gdy co innego wynika z pełnomocnictwa.
Szerzej o tym przepisie: Zakaz dokonywania czynności prawnych z samym sobą .
Objaśnienie przygotował zespół HWW na podstawie brzmienia przepisu. Opisuje regułę ogólną i nie zastępuje porady w konkretnej sprawie.
Orzeczenia powołujące ten przepis
W bazie HWW mamy 10 orzeczeń, które powołują art. 108.
- VII AGa 196/19 Sąd Apelacyjnyw Warszawie 07 listopada 2022
Powódka żądała zapłaty należności z tytułu sprzedaży towarów, a pozwany wniósł o oddalenie powództwa. Sąd oddalił apelację, uznając, że umowa cesji jest nieważna, ponieważ pełnomocnik reprezentował obie strony transakcji. Do oceny ważności czynności prawnej zastosowano art. 108 Kodeksu cywilnego, który zabrania pełnomocnikowi bycia drugą stroną czynności, chyba że pełnomocnictwo na to pozwala.
-
Skarga dotycząca obowiązku zwrotu dotacji oświatowej została uznana za zasadną ze względu na naruszenie przepisów postępowania, w tym brak zagwarantowania realnej dwuinstancyjności. Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji, wskazując, że organ odwoławczy nie powinien rozstrzygać kwestii dotyczących nieważności umowy cywilnoprawnej. W tym kontekście art. 108 Kodeksu cywilnego został powołany jako podstawa do wskazania, że rozstrzyganie o osobie prowadzącej szkołę wykracza poza granice sprawy administracyjnej, co stanowiło istotny błąd organów.
-
Powódka żądała stwierdzenia nieważności umowy darowizny nieruchomości na rzecz pozwanej, powołując się na brak ważnego pełnomocnictwa. Sąd oddalił apelację, utrzymując w mocy wyrok pierwszej instancji, który uznał czynność za nieważną. Przepis art. 108 kodeksu cywilnego zastosowano do oceny, czy treść oświadczenia wyraźnie zezwalała na dokonanie darowizny na własną rzecz przez pełnomocnika, co przy ścisłej wykładni uznano za niedopuszczalne naruszenie interesów mocodawcy.
- III Ca 1034/18 Sąd Okręgowy w Łodzi 09 października 2018
Fundacja żądała zapłaty od ubezpieczyciela, co zostało oddalone ze względu na nieważność umowy przelewu wierzytelności. Sąd uznał, że czynność dokonana przez członka zarządu w imieniu fundacji z samym sobą była sprzeczna z dobrem wspólnym i stanowiła próbę obejścia prawa. W tym kontekście art. 108 kodeksu cywilnego zastosowano w drodze analogii, stwierdzając naruszenie interesów fundacji przez bezekwiwalentne przerzucenie kosztów na jej rachunek.
- I AGz 87/18 Sąd Apelacyjnyw Szczecinie 17 września 2018
Sąd Okręgowy odmówił zatwierdzenia ugody mediacyjnej między spółkami, uznając ją za nieważną ze względu na naruszenie zakazu zawierania umowy „z samym sobą”, wyrażonego w art. 108 Kodeksu cywilnego. Sąd uznał, że w sytuacji reprezentacji dłużnika przez jego wspólnika istnieje realne ryzyko naruszenia interesów dłużnika, co wykluczało zatwierdzenie ugody. Sąd Apelacyjny oddalił zażalenie wnioskodawcy, potwierdzając zasadność rozstrzygnięcia pierwszej instancji.
-
Spółka z o.o. zaskarżyła decyzje organów podatkowych dotyczące zaliczenia wydatków na składki ZUS do kosztów uzyskania przychodów. Sąd oddalił skargę, uznając, że umowa o pracę z jedynym wspólnikiem i prezesem jest nieważna ze względu na naruszenie zasad reprezentacji. W tym kontekście orzecznictwo cywilne dotyczące art. 108 Kodeksu cywilnego oraz art. 203 Kodeksu handlowego potwierdziło brak możliwości uznania takiej osoby za pracownika, co wykluczało odliczenie kosztów.
-
Spółka zaskarżyła decyzję organów podatkowych dotyczącą wysokości zaległości podatkowej, powołując się na przepisy o przedstawicielstwie. Sąd uznał, że art. 108 Kodeksu cywilnego, zakazujący pełnomocnikowi dokonywania czynności z samym sobą, nie stoi na przeszkodzie sytuacji, gdy jedna ze stron jest przedstawicielem, a druga tym samym przedstawicielem działającym we własnym imieniu. W konsekwencji uznał, że korzystanie przez spółkę z obcych środków pieniężnych przed przystąpieniem do niej kontrahenta stanowiło nieodpłatne świadczenie podlegające opodatkowaniu.
Sygnatura, sąd i data pochodzą z metadanych publikatora, a link prowadzi do źródła. Streszczenia przygotowaliśmy automatycznie na podstawie treści orzeczeń i celowo nie zawierają one danych osobowych, kwot ani dat; przed powołaniem orzeczenia w piśmie przeczytaj jego pełną treść u źródła. Powołanie przepisu w orzeczeniu nie znaczy, że orzeczenie rozstrzyga Twoją sprawę.
Strona ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Brzmienie przepisu pochodzi z ogłoszonego tekstu jednolitego, a jego aktualność podajemy z datą. Przed powołaniem przepisu w piśmie procesowym sprawdź, czy po tej dacie nie weszła w życie nowelizacja.