Zakaz dokonywania czynności prawnych z samym sobą wynika z art. 108 Kodeksu cywilnego. Pełnomocnik nie może być drugą stroną czynności, której dokonuje w imieniu mocodawcy, ani reprezentować obu stron, chyba że pozwala na to treść pełnomocnictwa albo treść czynności wyklucza naruszenie interesów mocodawcy. Czynność dokonana wbrew zakazowi nie jest nieważna, lecz bezskuteczna do czasu potwierdzenia jej przez mocodawcę. Odpowiednie stosowanie zakazu do spółek budzi spory i wymaga oceny każdego przypadku osobno.
Art. 108 k.c., treść przepisu
Art. 108. Pełnomocnik nie może być drugą stroną czynności prawnej, której dokonywa w imieniu mocodawcy, chyba że co innego wynika z treści pełnomocnictwa albo że ze względu na treść czynności prawnej wyłączona jest możliwość naruszenia interesów mocodawcy. Przepis ten stosuje się odpowiednio w wypadku, gdy pełnomocnik reprezentuje obie strony.
Jaki jest cel zakazu z art. 108 k.c.?
Celem treści przepisu art. 108 KC jest przeciwdziałanie dokonywania czynności prawnej w sytuacji konfliktu interesów reprezentowanego i reprezentanta działających w imieniu własnym lub w imieniu innego reprezentowanego. (P. Machnikowski (red.), Zobowiązania. Przepisy ogólne i powiązane przepisy Księgi I KC. Tom I. Komentarz, art. 108, Warszawa 2022).
Czy art. 108 k.c. stosuje się do spółek?
Co istotne, gdy stan faktyczny nie mieści się w zakresie art. 210 (dla spółki z ograniczoną odpowiedzialnością) bądź art. 379 (dla spółki akcyjnej) KSH, a więc w zakresie reprezentacji spółki w prawie korporacyjnym, powstaje problematyczne zagadnienie stosowania w sposób odpowiedni art. 108 KC poprzez art. 2 KSH. Brak jest możliwości niejako mechanicznego stosowania przewidzianego zakazu dokonywania czynności „z samym sobą” w praktyce. Każdy przypadek wymaga zbadania na potrzeby konkretnego stanu faktycznego i tak np.
- W uchwale z dnia 12 stycznia 2022 r. (III CZP 24/22) Sąd Najwyższy opowiedział się za odpowiednim stosowaniem art. 108 KC w zw. z art. 2 k.s.h. do umowy przelewu wierzytelności zawartej między dwiema sp. zoo przy zawarciu której jedną z nich reprezentował pełnomocnik ustanowiony przez członka jednoosobowego zarządu, który to członek zarządu jest jednocześnie prokurentem samoistnym drugiej spółki.
- Sąd Najwyższy opowiedział się negatywnie za możliwością dokonywania czynności prawnej w sytuacji, gdy ta sama osoba fizyczna jest stroną czynności prawnej jako organ będącego osobą prawną pełnomocnika mocodawcy oraz jako druga strona- we własnym imieniu i na własną rzecz (tak SN w wyroku z 9 marca 1993 r., I CR 3/93, Lex nr 3899).
- W wyroku z dnia 24 kwietnia 2018r., V CSK 425/17, Legalis Sąd Najwyższy uznał, że artykuł 108 KC może być stosowany na zasadzie analogii do czynności prawnych dokonanych przez osobę fizyczną, która jako organ osoby prawnej, reprezentuje obie spółki z ograniczoną odpowiedzialnością.
Jaki jest skutek naruszenia zakazu?
Co do zasady, dokonanie czynności prawnej wbrew zakazowi z art. 108 KC nie powoduje nieważności czynności prawnej, tylko stan jej bezskuteczności (przy odpowiednim zastosowaniu art. 103 KC). Do „naprawienia” tej wadliwej czynności prawnej wymagane jest potwierdzenie czynności przez mocodawcę, a jeżeli pełnomocnik reprezentował obie strony - przez obu mocodawców. Do sankcji nieważności może dojść w dwóch przypadkach: (1) w razie jednostronnej czynności prawnej (art. 104 k.c.) oraz (2) gdy potwierdzenie jest niemożliwe z uwagi na tożsamość mocodawcy i drugiej strony czynności (tak SN w wyroku z 9.03.1993 r., I CR 3/93).
Kiedy pełnomocnik może dokonać czynności z samym sobą?
Wyjątkami od zakazu dokonywania czynności z samym sobą są:
- Zezwolenie wynikające z treści pełnomocnictwa - może opierać się zarówno na wyraźnym, jak i dorozumianym oświadczeniu mocodawcy;
- Wyłączenie możliwości naruszenia interesów mocodawcy - oceny dokonuje się na podstawie zobiektywizowanych okoliczności, przy czym konieczne jest ustalenie, że możliwość naruszenia interesów mocodawcy jest w ogóle wyłączona, a nie jedynie że kolizja interesów faktycznie nie zaistniała.
Wyroki, w których sąd powołał ten sam artykuł. Nie znaczy to, że rozstrzygają sprawę opisaną powyżej.
Szykuje się spór albo postępowanie?
Od tego pytania zaczyna się większość rozmów z prawnikiem. Opisz sprawę własnymi słowami. Sprawdzimy, czy możemy pomóc, i przedstawimy zakres, cenę oraz termin porady. Wycena nie zobowiązuje, a przepisy zostaw nam, od tego jesteśmy.
- 1 Rozmowa
Mówisz, co się dzieje, własnymi słowami.
- 2 Co dalej
Powiemy, jakie masz wyjścia i ile to kosztuje.
- 3 Działamy
Dajesz zielone światło i sprawa jest nasza.
Wolisz od razu porozmawiać? Umów konsultację.
Specjalizuje się w korporacyjnej obsłudze podmiotów gospodarczych oraz ochronie danych osobowych. Wspomaga klientów kancelarii w przygotowywaniu wszelkiej dokumentacji korporacyjnej, w tym w rejestracji spółek handlowych oraz w dalszej rejestracji zmian, a także udziela bieżącego i kompleksowego doradztwa w zakresie prowadzonej działalności. Zapewnia doradztwo w przeprowadzaniu procesów transformacyjnych spółek handlowych, w tym w procesach przekształceń i połączeń. Przygotowuje oraz opiniuje umowy, regulaminy i…
Zobacz profil →Nie przegap kolejnej analizy
Newsletter „Miesięczny Legal Check” zbiera co miesiąc najważniejsze nowelizacje i ich praktyczne skutki dla biznesu, zinterpretowane przez prawników HWW.
