WYDANIE RZECZY I ZANIECHANIE NARUSZEŃ, CZYLI ROSZCZENIA WŁAŚCICIELA Z ART. 222 KC
Własność oznacza, między innymi, prawo korzystania z rzeczy z wyłączeniem innych osób, tak jak to określa art. 140 KC. Zdarza się jednak, że ktoś tego wyłączenia nie respektuje, a właściciel musi wyegzekwować je przed sądem.
Przewidzianym przez Kodeks cywilny narzędziem jest art. 222, który przewiduje dwa roszczenia:
- o wydanie rzeczy (§ 1, tradycyjnie nazywane windykacyjnym); oraz
- o przywrócenie stanu zgodnego z prawem i zaniechanie naruszeń (§ 2, nazywane negatoryjnym).
Które z nich wybrać, zależy od tego, czy właściciel utracił rzecz, czy tylko ktoś przeszkadza mu w korzystaniu z niej.
Kiedy można żądać wydania rzeczy
Na podstawie art. 222 § 1 KC właściciel może żądać, aby rzecz wydała mu osoba, która faktycznie nią włada, chyba że przysługuje jej skuteczne względem właściciela uprawnienie do władania. W praktyce wynajmu nieruchomości chodzi na przykład o byłego najemcę, który mimo wygaśnięcia umowy nie opuścił lokalu, a w relacjach gospodarczych, o kontrahenta przetrzymującego maszynę po zakończeniu współpracy.
Wiele spraw rozstrzyga się już na etapie wyboru pozwanego. Sąd Najwyższy, rozpoznając spór o nieruchomość oddaną w użytkowanie i następnie rozdysponowaną między użytkowników ogródków działkowych, ujął to następująco:
Czynnie legitymowany jest więc tu wyłącznie właściciel**, a biernie wyłącznie ten, kto bez podstawy prawnej faktycznie włada jego rzeczą** (…)
II CK 526/04 (18.03.2005)
Z tego samego uzasadnienia wynika konsekwencja, o której łatwo zapomnieć przy wynajętych nieruchomościach: jeżeli posiadacz bez tytułu (w poprzednim przykładzie nasz kontrahent) oddał rzecz w posiadanie (innemu swojemu partnerowi biznesowemu), na przykład w najem, roszczenie o wydanie kieruje się przeciwko posiadaczowi zależnemu, a nie przeciwko temu, z kim mieliśmy umowę i kto pierwszy rzecz „przetrzymał”. Pozwanym powinien być zatem ten, kto ostatecznie włada rzeczą.
Pozwany broni się zwykle tym, że ma tytuł do władania rzeczą, wynikający na przykład z umowy najmu, dzierżawy lub użyczenia albo ze służebności, przy czym tytuł ten musi być skuteczny wobec właściciela, który wytoczył powództwo
Naruszenie własności bez odebrania rzeczy
Ingerencja w cudzą własność nie zawsze polega na zabraniu rzeczy. Ktoś może poprowadzić rurociąg przez cudzy grunt, składować materiały na sąsiedniej działce, zablokować przejazd albo zamontować urządzenie na cudzym budynku, a właściciel, choć nadal posiada nieruchomość, nie może z niej korzystać tak, jak chce. Na takie sytuacje przewidziano roszczenie z art. 222 § 2 KC.
W sprawie magistral wodociągowych, ułożonych w latach 1984 do 1987 przez działki wykorzystywane później jako ogródki działkowe, Sąd Najwyższy zaaprobował następującą definicję naruszenia:
Sąd Apelacyjny trafnie przyjął, że naruszenie własności, uzasadniające roszczenie negatoryjne z art. 222 § 2 k.c., występuje w przypadku bezprawnego, fizycznego oddziaływania na rzecz lub jej właściciela w taki sposób, że utrudnia ono lub uniemożliwia wykonywanie władztwa nad rzeczą.
III CK 129/04 (06.01.2005)
Powód musi więc wykazać dwie okoliczności. Pierwszą jest bezprawność, której nie ma, jeżeli właściciel zgodził się na określony sposób korzystania z jego gruntu przez inną osobę, co Sąd Najwyższy podkreślił w wyroku II CSK 461/08. Drugą jest rzeczywiste utrudnienie korzystania z rzeczy.
Co znaczy „stan zgodny z prawem”
Roszczenie z art. 222 § 2 KC obejmuje dwa żądania, które często występują razem: przywrócenia stanu zgodnego z prawem, dotyczące skutków już powstałych (na przykład usunięcia urządzenia albo rozbiórki ogrodzenia postawionego na cudzym gruncie), oraz zaniechania naruszeń, które ma zapobiec ich powtarzaniu.
Przepis nie posługuje się pojęciem „przywrócenia stanu poprzedniego”, z czego Sąd Najwyższy wyprowadził wniosek o dużym znaczeniu praktycznym:
Stan, którego przywrócenia żąda właściciel na podstawie art. 222 § 2 k.c. nie musi zatem być stanem poprzednim, istniejącym przed dokonaniem naruszenia. Może to być stan inny, byleby był zgodny z prawem, a więc nie naruszał bezwzględnie obowiązujących przepisów regulujących sposób korzystania z nieruchomości.
II CSK 461/08 (30.01.2009)
Sąd Najwyższy wskazał przy tym, że właściciel pozbawiony władztwa może zrezygnować z roszczenia o wydanie i poprzestać na roszczeniu z art. 222 § 2 KC, jeżeli godzi się na korzystanie z nieruchomości przez inną osobę, ale nie na sposób tego korzystania. Ma to znaczenie m.in. przedsiębiorcy przesyłowego i dla właściciela gruntu, gdyż oznacza, że spór nie musi sprowadzać się do alternatywy „usunąć albo zostawić”.
Nadużycie prawa jako zarzut pozwanego
Pozwani, zwłaszcza przedsiębiorstwa sieciowe, często powołują się na art. 5 KC, twierdząc, że żądanie usunięcia infrastruktury, z której korzysta wielu odbiorców, jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Sąd Najwyższy uznał to za ważki argument, ale jednocześnie zaznaczył, że na podstawie art. 5 KC można pozbawić prawo podmiotowe ochrony jedynie przez pewien czas i że zastosowanie tego przepisu nie może doprowadzić do nabycia prawa przez pozwanego. Innymi słowy, należy zbadać, czy oddalenie powództwa w powołaniu na art. 5 KC nie oznaczałoby w praktyce trwałego pozbawienia właściciela ochrony z art. 222 § 2 KC.
Przedawnienie i rozliczenia
Roszczenia z art. 222 KC nie ulegają przedawnieniu, jeżeli dotyczą nieruchomości (art. 223 § 1 KC), a w przypadku ruchomości wyjątek przewidziano tylko dla roszczenia o wydanie rzeczy wpisanej do krajowego rejestru utraconych dóbr kultury (art. 223 § 4 KC). Pozostałe roszczenia dotyczące ruchomości przedawniają się na zasadach ogólnych, a więc co do zasady po sześciu latach, a gdy wiążą się z prowadzeniem działalności gospodarczej, po trzech.
Ponieważ bieg przedawnienia roszczenia o wydanie ruchomości rozpoczyna się z dniem, w którym właściciel utracił nad nią władztwo, tak na przykład właściciel maszyny zatrzymanej przez byłego kontrahenta nie powinien zwlekać z pozwem latami.
Niezależnie od żądania wydania właściciel może dochodzić rozliczeń z posiadaczem, ale zależnie od tego kto i w jakim przekonaniu pozostawał co do posiadanej rzeczy, inaczej będzie kształtowała się ta odpowiedzialność:
- Samoistny posiadacz w dobrej wierze nie płaci wynagrodzenia za korzystanie z rzeczy aż do chwili, w której dowiedział się o wytoczeniu przeciwko niemu powództwa o wydanie (art. 224 KC);
- Samoistny posiadacz w złej wierze odpowiada natomiast od początku tak, jak posiadacz w dobrej wierze od tej chwili, a ponadto za pożytki, których nie pobrał wskutek złej gospodarki, oraz za pogorszenie i utratę rzeczy (art. 225 KC).
Praktyczne kroki
- Ustal, kto faktycznie włada rzeczą, w szczególności czy w lokalu lub na gruncie są najemcy, dzierżawcy albo inni użytkownicy, i to przeciwko nim skieruj pozew.
- Zgromadź dowody własności: przy nieruchomości aktualny odpis księgi wieczystej, przy ruchomości umowę nabycia lub fakturę.
- Udokumentuj naruszenie zdjęciami, mapą z geodezyjnym wskazaniem granicy i korespondencją z naruszającym.
- Wezwij naruszającego na piśmie do wydania rzeczy lub zaniechania naruszeń i zachowaj dowód doręczenia.
- Zastanów się, czy celem jest rzeczywiście pełne usunięcie skutków naruszenia; jeżeli lepszym rozwiązaniem będzie przeniesienie urządzenia albo zmiana sposobu korzystania, sformułuj tak żądanie pozwu.
- Rozważ połączenie żądania wydania z roszczeniem o wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy (art. 224 i 225 KC).
Szykuje się spór albo postępowanie?
Od tego pytania zaczyna się większość rozmów z prawnikiem. Wystarczy opis sprawy własnymi słowami. Sprawdzimy, czy możemy pomóc, i przedstawimy zakres, cenę oraz termin porady. Wycena nie zobowiązuje, a przepisami zajmujemy się my.
- 1 Rozmowa
Opis sytuacji własnymi słowami.
- 2 Co dalej
Wskazujemy możliwe rozwiązania i ich koszt.
- 3 Działamy
Po akceptacji prowadzimy sprawę.
Rozmowa od razu? Umów konsultację.
Praktyka obejmuje prawo gospodarcze i cywilne, z szczególnym naciskiem na prowadzenie sporów sądowych. Posiada wieloletnie doświadczenie w prowadzeniu spraw z zakresu prawa cywilnego, rodzinnego oraz gospodarczego, w tym z zakresu sporów korporacyjnych. Prowadził obsługę windykacji B2B dla podmiotów z branży automotive oraz e-commerce. Swoje doświadczenie powiększał pracując w renomowanych warszawskich kancelariach.
Zobacz profil →Kolejna analiza prosto do skrzynki
Newsletter „Miesięczny Legal Check” zbiera co miesiąc najważniejsze nowelizacje i ich praktyczne skutki dla biznesu, zinterpretowane przez prawników HWW.