Zabezpieczenie roszczenia w procesie cywilnym: kiedy sąd go udziela
Uzyskanie korzystnego orzeczenia nie gwarantuje zaspokojenia wierzyciela. Postępowanie niejednokrotnie trwa kilkanaście miesięcy. W tym czasie dłużnik może wyzbyć się składników majątku, obciążyć nieruchomość lub doprowadzić do stanu faktycznego, który uczyni wyrok iluzorycznym. Instrumentem przeciwdziałającym takim sytuacjom jest zabezpieczenie roszczenia, uregulowane w części drugiej Kodeksu postępowania cywilnego (art. 730–757 k.p.c.). Poniżej omówiono przesłanki jego udzielenia, dostępne sposoby zabezpieczenia oraz najistotniejsze aspekty proceduralne.
Istota zabezpieczenia roszczenia
Zgodnie z art. 730 § 1 k.p.c. w każdej sprawie cywilnej podlegającej rozpoznaniu przez sąd lub sąd polubowny można żądać udzielenia zabezpieczenia. Wniosek można złożyć przed wszczęciem postępowania albo w jego toku, w tym w treści pozwu.
Zabezpieczenie ma charakter tymczasowy i co do zasady nie może zmierzać do zaspokojenia roszczenia (art. 731 k.p.c.). Jego funkcją jest utrwalenie stanu umożliwiającego późniejsze wykonanie orzeczenia, a nie przesądzenie o zasadności żądania. Wyjątki przewiduje ustawa, np. w sprawach o alimenty (art. 753 k.p.c.). Przy roszczeniach niepieniężnych zakazu z art. 731 k.p.c. nie stosuje się także wtedy, gdy zabezpieczenie jest konieczne do zapobieżenia grożącej szkodzie lub innym niekorzystnym dla uprawnionego skutkom (art. 755 § 2¹ k.p.c.).
Przesłanki udzielenia zabezpieczenia
Zabezpieczenia może żądać każda strona lub uczestnik postępowania, jeżeli uprawdopodobni łącznie dwie okoliczności: roszczenie oraz interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia (art. 730¹ § 1 k.p.c.). Brak którejkolwiek z nich prowadzi do oddalenia wniosku.
Uprawdopodobnienie roszczenia. Nie trzeba udowodnić roszczenia. Wystarczy je uprawdopodobnić, czyli przedstawić twierdzenia i dokumenty, z których wynika, że roszczenie najpewniej istnieje. Sąd ocenia zarówno podstawę prawną żądania, jak i jego wysokość. W praktyce kluczowe znaczenie ma materiał dowodowy załączony do wniosku: umowy, faktury, korespondencja, protokoły odbioru, wezwania do zapłaty.
Interes prawny. Zgodnie z art. 730¹ § 2 k.p.c. interes prawny istnieje wtedy, gdy brak zabezpieczenia uniemożliwi lub poważnie utrudni wykonanie zapadłego w sprawie orzeczenia albo w inny sposób uniemożliwi lub poważnie utrudni osiągnięcie celu postępowania. Ogólnikowe twierdzenia o złej sytuacji finansowej dłużnika co do zasady nie wystarczają. Istotne są konkretne okoliczności, np. zbywanie majątku, zaległości wobec innych wierzycieli, wszczęte postępowania egzekucyjne czy przenoszenie działalności do innego podmiotu.
Domniemanie interesu prawnego w transakcjach handlowych. Art. 730¹ § 2¹ k.p.c. przewiduje ułatwienie dla wierzycieli z transakcji handlowych w rozumieniu ustawy z dnia 8 marca 2013 r. o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych. Interes prawny istnieje także wtedy, gdy roszczenie pieniężne wynika z takiej transakcji, jej wartość nie przekracza 75 000 zł, a od terminu zapłaty upłynęły co najmniej trzy miesiące. Domniemanie dotyczy wyłącznie interesu prawnego. Samo roszczenie nadal trzeba uprawdopodobnić.
Wyważenie interesów stron. Przy wyborze sposobu zabezpieczenia sąd uwzględnia interesy obu stron. Ma zapewnić uprawnionemu należytą ochronę prawną, a obowiązanego nie obciążać ponad potrzebę (art. 730¹ § 3 k.p.c.).
Sposoby zabezpieczenia
Wnioskodawca wskazuje we wniosku sposób zabezpieczenia. Dostępne sposoby zależą od rodzaju roszczenia.
Rodzaj roszczenia
Podstawa
Sposoby zabezpieczenia
Pieniężne
art. 747 k.p.c. (katalog zamknięty)
zajęcie ruchomości, wynagrodzenia za pracę, wierzytelności z rachunku bankowego albo innej wierzytelności lub innego prawa majątkowego; obciążenie nieruchomości hipoteką przymusową; zakaz zbywania lub obciążania nieruchomości, która nie ma założonej księgi wieczystej lub której księga zaginęła lub uległa zniszczeniu; obciążenie statku lub statku w budowie hipoteką morską; zakaz zbywania spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu; ustanowienie zarządu przymusowego przedsiębiorstwem lub gospodarstwem rolnym, zakładem wchodzącym w ich skład albo ich częścią
Niepieniężne
art. 755 k.p.c. (katalog otwarty)
w szczególności: unormowanie praw i obowiązków stron lub uczestników na czas trwania postępowania; zakaz zbywania przedmiotów lub praw objętych postępowaniem; zawieszenie postępowania egzekucyjnego lub innego postępowania zmierzającego do wykonania orzeczenia; uregulowanie pieczy nad małoletnimi dziećmi i kontaktów z dzieckiem; nakazanie wpisu ostrzeżenia w księdze wieczystej lub we właściwym rejestrze; a także sposoby przewidziane dla roszczeń pieniężnych
W sprawach o roszczenia pieniężne wybór ogranicza się do sposobów wymienionych w art. 747 k.p.c. W sprawach o roszczenia niepieniężne sąd nie jest związany zamkniętym katalogiem i może udzielić zabezpieczenia, które uzna za odpowiednie. Ustawa przewiduje jednak szczególne ograniczenia. Przykładowo w sprawach o ochronę dóbr osobistych zakaz publikacji w środkach społecznego przekazu można orzec tylko wtedy, gdy nie sprzeciwia się temu ważny interes publiczny. Sąd określa czas obowiązywania zakazu, nie dłuższy niż rok. Jeżeli postępowanie nadal trwa, uprawniony może przed upływem tego okresu wystąpić o dalsze zabezpieczenie (art. 755 § 2 k.p.c.). Odrębne zasady obowiązują też w sprawach własności intelektualnej (art. 755 § 2² i § 2³ k.p.c.).
Wniosek i tryb jego rozpoznania
Treść wniosku. Wniosek powinien spełniać wymogi pisma procesowego i wskazywać sposób zabezpieczenia, a w sprawach o roszczenia pieniężne także sumę zabezpieczenia. Musi też uprawdopodabniać okoliczności uzasadniające wniosek (art. 736 § 1 k.p.c.). Wniosek złożony przed wszczęciem postępowania powinien ponadto zwięźle określać przedmiot sprawy (art. 736 § 2 k.p.c.).
Opłata. Od wniosku o udzielenie zabezpieczenia pobiera się co do zasady opłatę stałą w wysokości 100 zł (art. 68 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych). Wniosek zgłoszony w pozwie lub innym piśmie wszczynającym postępowanie jest wolny od opłaty (art. 95 ust. 1 pkt 1 tej ustawy). Od wniosku o zabezpieczenie roszczenia pieniężnego złożonego przed wszczęciem postępowania pobiera się natomiast czwartą część opłaty należnej od pozwu o to roszczenie. Opłatę tę zalicza się na poczet opłaty od pozwu, jeżeli pozew zostanie wniesiony w terminie (art. 69 tej ustawy).
Termin rozpoznania. Wniosek rozpoznaje się niezwłocznie, nie później niż w terminie tygodnia od dnia jego wpływu, co do zasady na posiedzeniu niejawnym (art. 737 k.p.c.). Termin ten ma charakter instrukcyjny. Obowiązany co do zasady nie uczestniczy w tym etapie. Postanowienie o udzieleniu zabezpieczenia, które podlega wykonaniu przez organ egzekucyjny, sąd doręcza tylko uprawnionemu. Obowiązanemu doręcza je organ egzekucyjny, np. komornik, równocześnie z przystąpieniem do wykonania (art. 740 § 1 k.p.c.). Ogranicza to ryzyko, że dłużnik wyzbędzie się majątku przed wykonaniem zabezpieczenia. Tak samo sąd postępuje z postanowieniem o odmowie udzielenia zabezpieczenia wydanym na posiedzeniu niejawnym.
Termin do wniesienia pozwu. Udzielając zabezpieczenia przed wszczęciem postępowania, sąd wyznacza termin do wniesienia pisma wszczynającego postępowanie. Co do zasady termin ten nie może przekraczać dwóch tygodni i biegnie pod rygorem upadku zabezpieczenia (art. 733 k.p.c.).
Kaucja. Sąd może uzależnić wykonanie postanowienia od złożenia przez uprawnionego kaucji na zabezpieczenie roszczeń obowiązanego wynikających z wykonania zabezpieczenia (art. 739 k.p.c.).
Środki zaskarżenia. Na postanowienie sądu pierwszej instancji w przedmiocie zabezpieczenia przysługuje zażalenie, które rozpoznaje sąd drugiej instancji. Na postanowienie sądu drugiej instancji o udzieleniu zabezpieczenia przysługuje zażalenie do innego składu tego sądu, chyba że zapadło ono w wyniku rozpoznania zażalenia (art. 741 § 1 i 2 k.p.c.). Zażalenie wnosi się w terminie tygodnia od doręczenia postanowienia z uzasadnieniem (art. 394 § 2 k.p.c.).
Upadek zabezpieczenia po wygranej. Uzyskanie prawomocnego wyroku nie kończy sprawy. Jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej albo sąd nie postanowi inaczej, zabezpieczenie upada po upływie dwóch miesięcy od uprawomocnienia się orzeczenia uwzględniającego roszczenie, gdy uprawniony nie wystąpił w tym czasie o egzekucję (art. 754¹ § 1 k.p.c.). Przy zajęciu ruchomości, wynagrodzenia, wierzytelności lub innych praw majątkowych oraz przy zarządzie przymusowym (art. 747 pkt 1 i 6 k.p.c.) uprawniony ma miesiąc na złożenie wniosku o dokonanie dalszych czynności egzekucyjnych (art. 754¹ § 2 k.p.c.). Ten sam skutek wywołuje uprawomocnienie się postanowienia o odrzuceniu apelacji lub innego środka zaskarżenia wniesionego przez obowiązanego.
Uprawniony musi też liczyć się z odpowiedzialnością odszkodowawczą, która nie zależy od jego winy. Obowiązany może żądać naprawienia szkody wyrządzonej wykonaniem zabezpieczenia m.in. wtedy, gdy uprawniony:
- nie wniósł pozwu w wyznaczonym terminie,
- cofnął pozew,
- jego pozew został zwrócony lub odrzucony,
- jego powództwo zostało oddalone,
- postępowanie zostało umorzone,
- zabezpieczenie upadło na podstawie art. 744 § 2 k.p.c.
Roszczenie to wygasa, jeżeli nie zostanie dochodzone w ciągu roku od dnia jego powstania (art. 746 § 1 k.p.c.).
Najczęstsze przyczyny niepowodzenia
W praktyce powtarza się kilka uchybień po stronie wnioskodawców:
- Brak uprawdopodobnienia interesu prawnego. Wnioskodawca powołuje się wyłącznie na sam fakt braku zapłaty, bez wskazania okoliczności zagrażających wykonaniu przyszłego orzeczenia (poza domniemaniem z art. 730¹ § 2¹ k.p.c.).
- Niewystarczający materiał dowodowy. Brakuje dokumentów potwierdzających istnienie i wysokość roszczenia.
- Nieadekwatny sposób zabezpieczenia. Wnioskodawca żąda środka nadmiernie dolegliwego dla obowiązanego w stosunku do wartości roszczenia albo, przy roszczeniu pieniężnym, sposobu spoza katalogu art. 747 k.p.c.
- Zabezpieczenie zmierzające do zaspokojenia. Dotyczy to w szczególności spraw o roszczenia niepieniężne, gdy wnioskowany środek przesądzałby o rozstrzygnięciu sprawy, a wnioskodawca nie wykazał, że zabezpieczenie jest konieczne do zapobieżenia grożącej mu szkodzie lub innym niekorzystnym skutkom (art. 755 § 2¹ k.p.c.).
- Uchybienia formalne. Na przykład nieoznaczenie sposobu zabezpieczenia lub sumy zabezpieczenia albo nieuiszczenie należnej opłaty. Takie braki mogą skutkować zwrotem wniosku, zanim sąd w ogóle rozpozna go merytorycznie. Pełnomocnikowi profesjonalnemu sąd zwraca nieopłacony wniosek nawet bez wezwania do uiszczenia opłaty (art. 130² k.p.c.).
- Brak działania po uzyskaniu wyroku. Niewystąpienie o egzekucję w ustawowym terminie prowadzi do upadku zabezpieczenia.
Wniosek rozpoznaje się szybko i bez udziału obowiązanego, dlatego staranność jego przygotowania ma bezpośredni wpływ na skuteczność całego postępowania.
Podsumowanie
Zabezpieczenie roszczenia jest jednym z najskuteczniejszych narzędzi ochrony wierzyciela. Warunkiem jest złożenie wniosku we właściwym momencie i oparcie go na rzetelnie zgromadzonym materiale. Decyzja o złożeniu wniosku, wybór sposobu zabezpieczenia oraz ocena ryzyka odpowiedzialności odszkodowawczej wymagają indywidualnej analizy okoliczności sprawy. Kancelaria udziela pomocy w przygotowaniu wniosku oraz reprezentuje klientów na każdym etapie postępowania zabezpieczającego i rozpoznawczego.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Stan prawny: październik 2026 r.
Szykuje się spór albo postępowanie?
Od tego pytania zaczyna się większość rozmów z prawnikiem. Wystarczy opis sprawy własnymi słowami. Sprawdzimy, czy możemy pomóc, i przedstawimy zakres, cenę oraz termin porady. Wycena nie zobowiązuje, a przepisami zajmujemy się my.
- 1 Rozmowa
Opis sytuacji własnymi słowami.
- 2 Co dalej
Wskazujemy możliwe rozwiązania i ich koszt.
- 3 Działamy
Po akceptacji prowadzimy sprawę.
Rozmowa od razu? Umów konsultację.
Specjalizuje się w prowadzeniu sporów sądowych, ze szczególnym uwzględnieniem spraw z zakresu prawa cywilnego, gospodarczego, handlowego oraz upadłościowego. Głównym obszarem jej praktyki zawodowej jest kompleksowa obsługa klientów, w szczególności w zakresie windykacji należności, zarówno na etapie postępowania sądowego, jak i egzekucyjnego. W kancelarii HWW Hewelt Wojnowski Lindner i Wspólnicy pracuje jako Associate w Dziale Procesowym.
Zobacz profil →Kolejna analiza prosto do skrzynki
Newsletter „Miesięczny Legal Check” zbiera co miesiąc najważniejsze nowelizacje i ich praktyczne skutki dla biznesu, zinterpretowane przez prawników HWW.