Art. 117 Kodeksu postępowania cywilnego
Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego.
Brzmienie przepisu
Art. 117.
§ 1. Strona zwolniona przez sąd od kosztów sądowych w całości lub części, może domagać się ustanowienia adwokata lub radcy prawnego.
§ 2. Osoba fizyczna, niezwolniona przez sąd od kosztów sądowych, może się domagać ustanowienia adwokata lub radcy prawnego, jeżeli złoży oświadczenie, z którego wynika, że nie jest w stanie ponieść kosztów wynagrodzenia adwokata lub radcy prawnego bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
§ 3. Osoba prawna lub inna jednostka organizacyjna, której ustawa przyznaje zdolność sądową, niezwolniona przez sąd od kosztów sądowych, może się domagać ustanowienia adwokata lub radcy prawnego, jeżeli wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie kosztów wynagrodzenia adwokata lub radcy prawnego.
§ 4. Wniosek o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego strona zgłasza wraz z wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych lub osobno, na piśmie lub ustnie do protokołu, w sądzie, w którym sprawa ma być wytoczona lub już się toczy. Osoba fizyczna, która nie ma miejsca zamieszkania w siedzibie tego sądu, może złożyć wniosek o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego w sądzie rejonowym właściwym ze względu na miejsce swego zamieszkania, który niezwłocznie przesyła ten wniosek sądowi właściwemu.
§ 5. Sąd uwzględni wniosek, jeżeli udział adwokata lub radcy prawnego w sprawie uzna za potrzebny. Podstawą oddalenia wniosku nie może być skorzystanie przez osobę fizyczną z nieodpłatnej pomocy prawnej lub nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego, o których mowa w ustawie z dnia 5 sierpnia 2015 r. o nieodpłatnej pomocy prawnej, nieodpłatnym poradnictwie obywatelskim oraz edukacji prawnej (Dz. U. z 2026 r. poz.
44). § 5[1]. Prokurator, w terminie 14 dni od dnia wydania postanowienia o przedstawieniu zarzutów popełnienia przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji w ruchu lądowym określonego w przepisach rozdziału XXI ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, którego następstwem jest śmierć człowieka albo ciężki uszczerbek na zdrowiu, lub zarzutów popełnienia z użyciem pojazdu mechanicznego w ruchu lądowym przestępstwa zabójstwa lub umyślnego spowodowania ciężkiego uszczerbku na zdrowiu:
1) składa wniosek o ustanowienie pełnomocnika, będącego adwokatem lub radcą prawnym, do wytoczenia powództwa o rentę przez osoby do tego uprawnione, o których mowa w art. 444 § 2 oraz art. 446 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2025 r. poz. 1071, 1172 i 1508 oraz z 2026 r. poz.
184), jeżeli osoba uprawniona ze względu na wiek, stan zdrowia lub stan majątkowy nie jest w stanie samodzielnie dochodzić swoich roszczeń lub dochodzenie przez nią tych roszczeń byłoby znacznie utrudnione, a nie ustanowiła będącego adwokatem lub radcą prawnym pełnomocnika z wyboru i nie zachodzi wysokie prawdopodobieństwo istotnego przyczynienia się poszkodowanego lub osoby uprawnionej do zdarzenia, którego dotyczy przedstawiony zarzut;
2) może złożyć wniosek, o którym mowa w pkt 1, w przypadku gdy szczególne okoliczności odnoszące się do osoby uprawnionej, inne niż wskazane w pkt 1, uzasadniają konieczność ochrony jej interesów. § 5[2]. Przepis § 5[1] stosuje się odpowiednio, jeżeli wydanie postanowienia o przedstawieniu zarzutów popełnienia przestępstwa, o którym mowa w tym przepisie, nie jest możliwe z uwagi na stan zdrowia sprawcy lub z powodów, o których mowa w art. 17 § 1 pkt 5, 6, 8 lub 11 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2025 r. poz. 46, 304, 1178, 1420 i 1872 oraz z 2026 r. poz.
187). § 5[3]. We wniosku, o którym mowa w § 5[1], należy określić osobę, na rzecz której ma zostać ustanowiony pełnomocnik, oraz wskazać okoliczności uzasadniające ustanowienie pełnomocnika i wytoczenie powództwa na podstawie art. 444 § 2 lub art. 446 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. § 5[4]. Sąd uwzględnia wniosek prokuratora, o którym mowa w § 5[1]. Pełnomocnictwo udzielone w tym trybie obejmuje umocowanie jedynie do żądania udzielenia zabezpieczenia w formie miesięcznego świadczenia na zapewnienie środków utrzymania, o którym mowa w art. 753[3] § 1, oraz wytoczenia powództwa, na podstawie art. 444 § 2 lub art. 446 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny na rzecz osoby uprawnionej i uczestnictwa w postępowaniach zainicjowanych żądaniem i powództwem. Ten sam pełnomocnik może być umocowany dla więcej niż jednego uprawnionego.
§ 6. Wniosek o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego zgłoszony po raz pierwszy w postępowaniu kasacyjnym lub postępowaniu ze skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia sąd przekazuje do rozpoznania sądowi pierwszej instancji, chyba że uzna wniosek za oczywiście uzasadniony.
Źródło brzmienia: tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 468.
Brzmienie obowiązuje od 07 kwietnia 2026.
W bazie mamy 10 historycznych brzmień tego artykułu, najstarsze od 21 stycznia 2014.
Po dacie stanu prawnego tego tekstu jednolitego (24 marca 2026) ustawa była nowelizowana 3 razy. Nie każda nowelizacja dotyczy tego artykułu, ale nie możemy tego przesądzić automatycznie, więc mówimy o tym wprost.
Orzeczenia powołujące ten przepis
W bazie HWW mamy 215 orzeczeń, które powołują art. 117. Poniżej 15 najnowszych.
-
Powodowie domagali się uznania umowy kredytowej za nieważną oraz zwrotu nienależnie pobranych świadczeń od banku. Sąd Apelacyjny częściowo uwzględnił apelację pozwanego, obniżając zasądzone kwoty na rzecz powodów, w tym należności tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. W pozostałym zakresie apelacja banku została oddalona, a powodom zasądzono zwrot kosztów postępowania odwoławczego.
- IV U 58/24 Sąd Okręgowy w Sieradzu 22 maja 2024
Pracownik zaskarżył decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmawiającą odstąpienia od zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, powołując się na trudną sytuację materialną i osobistą. Sąd Okręgowy oddalił odwołanie, uznając, że wnioskodawca nie jest wykluczony z rynku pracy, a zobowiązania wobec organu rentowego mają charakter pierwszorządny.
-
Powód wniósł o ustanowienie pełnomocnika z urzędu, powołując się na trudną sytuację materialną i zdrowotną. Sąd oddalił wniosek, stwierdzając, że choć powoda nie stać na opłaty, to sprawa nie jest skomplikowana, a powód wykazał się wystarczającą biegłością procesową. Zastosowano art. 117 § 5 k.p.c., uznając, że brak jest podstaw do uznania udziału pełnomocnika za niezbędny w tym postępowaniu.
-
Powód wnosił o ustanowienie pełnomocnika z urzędu w postępowaniu o wznowienie, powołując się na zły stan zdrowia. Sąd oddalił wniosek, wskazując, że art. 117 k.p.c. wymaga oceny nie tylko sytuacji materialnej, ale i dopuszczalności skargi. Ponieważ powód nie wykazał istnienia nowych dowodów ani zachowania terminu, badanie jego sytuacji osobistej uznano za bezpodstawne.
- IV P 88/22 Sąd Rejonowy Wrocław Śródmieście we Wrocławiu 11 kwietnia 2022
Powódka domagała się przywrócenia do pracy lub ustalenia bezskuteczności wypowiedzenia umowy o pracę, kwestionując zasadność przyczyny zwolnienia wynikającej z absencji chorobowej. Sąd oddalił powództwo, uznając, że liczne, niezapowiedziane przerwy w pracy dezorganizowały zakład, co stanowiło uzasadnioną podstawę rozwiązania umowy mimo braku zawinienia pracownika.
- IV U 1783/21 Sąd Rejonowy Wrocław Śródmieście we Wrocławiu 18 lutego 2022
Wnioskodawca domagał się ustanowienia pełnomocnika z urzędu w postępowaniu o ustalenie stopnia niepełnosprawności. Sąd oddalił wniosek, stwierdzając, że sprawa nie jest skomplikowana, a strona wykazuje się wystarczającą samodzielnością procesową. Zgodnie z art. 117 Kodeksu postępowania cywilnego, pomoc prawną uznano za zbędną, gdyż brak jest przesłanek wskazujących na nieporadność wnioskodawcy lub trudności faktyczne i prawne uniemożliwiające mu samodzielne korzystanie z przysługujących mu praw.
- III RC 3/22 Sąd Rejonowy w Legionowie 08 lutego 2022
-
Powódka domagała się ustanowienia pełnomocnika z urzędu do czynności w postępowaniu kasacyjnym, powołując się na trudną sytuację materialną. Sąd oddalił wniosek, wskazując, że strona nie wykazała celowości udziału adwokata ani podstawowej nieporadności uniemożliwiającej samodzielne korzystanie z praw procesowych. Orzeczenie oparto na art. 117 Kodeksu postępowania cywilnego, podkreślając, że instytucja ta jest wyjątkowa i wymaga udowodnienia, iż brak pełnomocnika skutkowałby pozbawieniem strony możliwości obrony.
-
Powód wnosił o ustanowienie pełnomocnika z urzędu w postępowaniu dotyczącym przewlekłości, powołując się na brak środków oraz zawiłość sprawy. Sąd oddalił wniosek, wskazując, że art. 117 § 5 k.p.c. wymaga uznania udziału pełnomocnika za potrzebny, co nie nastąpiło, skoro powód samodzielnie i prawidłowo prowadził postępowanie w sprawie o stosunkowo prostym charakterze prawnym.
- I Co 82/21 Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim 07 września 2021
Sąd zwolnił wnioskodawcę od kosztów sądowych w sprawie o rozwód, jednak oddalił wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Zgodnie z art. 117 § 5 k.p.c., sąd uznał, że sprawa nie jest skomplikowana, a wnioskodawca nie wykazał nieporadności uniemożliwiającej samodzielne reprezentowanie się, co nie spełniało przesłanek do obligatoryjnego ustanowienia obrońcy.
- I C 1141/20 Sąd Rejonowy Szczecin-Centrum w Szczecinie 02 września 2021
Powód domagał się zapłaty zadośćuczynienia od Skarbu Państwa, wnioskując jednocześnie o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Sąd zwolnił powoda od kosztów, lecz oddalił wniosek o pełnomocnika, stosując art. 117 Kodeksu postępowania cywilnego. Orzeczenie to wynika z oceny, że sprawa nie jest skomplikowana, a powód wykazał wystarczającą biegłość procesową do samodzielnego reprezentowania swoich interesów.
- XI GC 598/18 Sąd Rejonowy Szczecin-Centrum w Szczecinie 15 czerwca 2021
Pozwany domagał się ustanowienia pełnomocnika z urzędu, powołując się na brak środków oraz problemy zdrowotne. Sąd oddalił wniosek, wskazując, że art. 117 k.p.c. wymaga uznania udziału adwokata za niezbędny. Sąd uznał, że pozwany samodzielnie prowadzi sprawę, formułuje zarzuty i rozumie treść pism, a jego stan zdrowia nie uniemożliwia uczestnictwa w postępowaniu.
- II1 C 36/20 Sąd Rejonowy dla Łodzi-Widzewa w Łodzi 04 grudnia 2020
- IX C 1837/19 Sąd Rejonowy Gdańsk-Południe w Gdańsku 18 lutego 2020
Pozwana domagała się ustanowienia pełnomocnika z urzędu, co sąd odrzucił, stwierdzając brak łącznego spełnienia przesłanek z art. 117 kodeksu postępowania cywilnego. Mimo trudności finansowych sąd uznał, że nie ma potrzeby udziału adwokata, gdyż pozwana samodzielnie i logicznie prowadziła sprawę, nie wykazując nieporadności wymagającej ochrony.
Sygnatura, sąd i data pochodzą z metadanych publikatora, a link prowadzi do źródła. Streszczenia przygotowaliśmy automatycznie na podstawie treści orzeczeń i celowo nie zawierają one danych osobowych, kwot ani dat; przed powołaniem orzeczenia w piśmie przeczytaj jego pełną treść u źródła. Powołanie przepisu w orzeczeniu nie znaczy, że orzeczenie rozstrzyga Twoją sprawę.
Strona ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Brzmienie przepisu pochodzi z ogłoszonego tekstu jednolitego, a jego aktualność podajemy z datą. Przed powołaniem przepisu w piśmie procesowym sprawdź, czy po tej dacie nie weszła w życie nowelizacja.