Obywatelska społeczność energetyczna -** jak ją założyć i jakie daje korzyści?**
Transformacja energetyczna w Unii Europejskiej opiera się na założeniu, że obywatele, samorządy i lokalni przedsiębiorcy powinni stać się aktywnymi uczestnikami rynku energii - nie tylko jej odbiorcami, ale również wytwórcami i współwłaścicielami instalacji odnawialnych źródeł energii. Odpowiedzią na to założenie jest pakiet legislacyjny „Czysta energia dla wszystkich Europejczyków”, który wprowadził do prawa UE dwie koncepcje społeczności energetycznych: społeczność energetyczną działającą w zakresie energii odnawialnej (REC) w dyrektywie RED II oraz obywatelską społeczność energetyczną (CEC) w dyrektywie rynkowej IEM.
Polski ustawodawca, dokonując transpozycji tych regulacji, ukształtował trzy odrębne formy prawne energetyki obywatelskiej: spółdzielnię energetyczną (SE) na podstawie ustawy o odnawialnych źródłach energii, klaster energii również na gruncie ustawy o OZE oraz obywatelską społeczność energetyczną (OSE) na podstawie Prawa energetycznego. Każda z tych form ma odrębną podstawę prawną, inny zakres działalności i odmienny poziom operacyjności. W niniejszym artykule przybliżono instytucję OSE - jej definicję, procedurę założenia i korzyści.
Czym jest obywatelska społeczność energetyczna?
Obywatelska społeczność energetyczna została zdefiniowana w art. 3 pkt 13f ustawy z dnia 10 kwietnia 1997 r. - Prawo energetyczne jako podmiot posiadający zdolność prawną, którego głównym celem jest zapewnienie korzyści środowiskowych, gospodarczych lub społecznych swoim członkom lub społeczności lokalnej - a nie osiąganie zysku.
OSE może przybrać jedną z następujących form prawnych: spółdzielni (w tym spółdzielni mieszkaniowej lub spółdzielni rolników), wspólnoty mieszkaniowej, stowarzyszenia (z wyłączeniem stowarzyszenia zwykłego) lub spółki osobowej (z wyłączeniem spółki partnerskiej). Członkami OSE mogą być wyłącznie osoby fizyczne, jednostki samorządu terytorialnego oraz mikro i mali przedsiębiorcy, dla których działalność w sektorze energetycznym nie stanowi podstawowej działalności gospodarczej.
Zakres przedmiotowy OSE jest najszerszy spośród wszystkich trzech form energetyki obywatelskiej. OSE może angażować się w wytwarzanie, zużywanie, dystrybucję, sprzedaż, obrót, agregację i magazynowanie energii elektrycznej, a także świadczyć usługi systemowe i usługi elastyczności. Obszar działania OSE jest ograniczony do zasięgu terytorialnego jednego operatora systemu dystrybucyjnego elektroenergetycznego. W odróżnieniu od spółdzielni energetycznej, przepisy regulujące OSE nie przewidują limitów mocowych ani wymogu pokrycia określonego procentu zapotrzebowania członków.
Jak założyć OSE
Podjęcie działalności przez OSE wymaga wpisu do wykazu prowadzonego przez Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki. Wpis ma charakter konstytutywny - bez niego społeczność nie może rozpocząć działalności operacyjnej. Procedura obejmuje kilka następujących po sobie etapów.
**Etap 1 - wybór formy prawnej i rejestracja podmiotu. **Założyciele muszą w pierwszej kolejności wybrać jedną z dopuszczalnych form prawnych i dokonać rejestracji w Krajowym Rejestrze Sądowym (lub w innym właściwym rejestrze). Już na tym etapie statut lub umowa powinny odzwierciedlać specyfikę działalności energetycznej OSE, w tym jej niekomercyjny cel i demokratyczną strukturę zarządzania.
**Etap 2 - przygotowanie dokumentacji i wniosek do URE. **Wniosek o wpis do wykazu składa się na formularzu udostępnionym przez Prezesa URE. Do wniosku dołącza się statut lub umowę podmiotu, informacje o członkach, obszarze i przedmiocie działalności, wskazanie OSD, do którego sieci przyłączone są instalacje członków, oraz oświadczenia o kompletności danych i o zamiarze prowadzenia działalności w zakresie OZE - składane pod rygorem odpowiedzialności karnej.
**Etap 3 - wpis do wykazu i start działalności. **Po pozytywnej weryfikacji wniosku Prezes URE dokonuje wpisu i wydaje zaświadczenie. Od tego momentu OSE może zawierać umowy z OSD i sprzedawcą energii oraz rozpocząć działalność operacyjną.
Korzyści i ograniczenia OSE
Największą zaletą OSE jest jej szeroki zakres działalności. Jako jedyna z trzech form energetyki obywatelskiej, OSE może świadczyć usługi agregacji, usługi elastyczności i prowadzić działalność w obszarze e-mobilności. Brak limitów mocowych i wymogu autokonsumpcji daje OSE teoretycznie większą swobodę operacyjną niż spółdzielni energetycznej. OSE może również obejmować swoim zasięgiem obszar całego jednego OSD, co jest znacznie szerzej zakrojone niż ograniczenie spółdzielni do trzech gmin.
Praktyka rynkowa jest jednak daleka od tych możliwości. Na dzień publikacji niniejszego artykułu w wykazie Prezesa URE figurują zaledwie 4 podmioty. Przyczyny tego stanu rzeczy są strukturalne. Po pierwsze, przepisy Prawa energetycznego regulujące OSE nie przewidują dedykowanego mechanizmu rozliczeń porównywalnego z modelem ilościowym spółdzielni energetycznej. Po drugie, w odróżnieniu od SE, której członkowie korzystają ze zwolnień z opłaty OZE, opłaty mocowej, opłaty kogeneracyjnej i zmiennej opłaty dystrybucyjnej, przepisy o OSE nie zawierają analogicznych zwolnień. Po trzecie, w dalszym ciągu nie wprowadzono szczegółowych przepisów wykonawczych regulujących mechanizm bilansowania energii w ramach OSE, co utrzymuje stan niepewności prawnej i operacyjnej.
OSE na tle spółdzielni energetycznej i klastra energii
**Spółdzielnia energetyczna **jest dziś jedyną w pełni operacyjną formą energetyki obywatelskiej w Polsce. W wykazie Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa figuruje obecnie ponad 800 spółdzielni. SE działa w formie spółdzielni w rozumieniu Prawa spółdzielczego lub ustawy o spółdzielniach rolników, na obszarze maksymalnie trzech sąsiadujących gmin (a od wejścia w życie ustawy z 9 października 2025 r. - również w gminach miejskich, po uzyskaniu decyzji Komisji Europejskiej). Jej kluczową przewagą jest model rozliczeniowy oparty na bilansowaniu ilościowym. Energia wytwarzana i jednocześnie zużywana przez członków SE w ramach godzinowego bilansu zbiorowego kompensuje się wzajemnie, a dopiero nadwyżki netto wprowadzone do sieci podlegają rozliczeniu w stosunku ilościowym 1 do 0,6 i mogą być odebrane w ciągu 12 miesięcy. W zakresie energii zbilansowanej członkowie korzystają ponadto ze zwolnień z opłaty OZE, opłaty mocowej, opłaty kogeneracyjnej i zmiennej opłaty dystrybucyjnej. Ograniczeniami są wymóg pokrycia co najmniej 70% rocznego zapotrzebowania członków, limit mocy 10 MW dla energii elektrycznej oraz prowadzenie działalności wyłącznie na rzecz spółdzielni i jej członków.
**Klaster energii **to cywilnoprawne porozumienie - bez osobowości prawnej - którego stroną musi być co najmniej jednostka samorządu terytorialnego lub spółka komunalna. Klaster może obejmować powiat lub 5 sąsiadujących gmin i integrować zarówno OZE, jak i jednostki kogeneracyjne czy magazyny energii. W rejestrze Prezesa URE figuruje na dzień publikacji 14 klastrów. Ustawa o OZE przewiduje dla klastrów system wsparcia (art. 184k i nast. OZE) obejmujący zwolnienie z opłaty OZE i opłaty kogeneracyjnej oraz obniżkę do 25% składnika zmiennego stawki sieciowej i opłaty jakościowej - pod warunkiem spełnienia wymagań, które w I etapie (do 31 grudnia 2026 r.) obejmują m.in. 30-procentowy udział OZE, 40-procentowe pokrycie zapotrzebowania i posiadanie magazynu energii o mocy co najmniej 2% mocy jednostek wytwórczych).
Porównując trzy formy, kluczowe różnice sprowadzają się do kilku wymiarów. Pod względem formy prawnej SE posiada osobowość prawną (spółdzielnia), klaster jest porozumieniem bez osobowości prawnej, a OSE może przybrać różne formy - od spółdzielni po stowarzyszenie czy spółkę osobową. Pod względem rozliczeń SE oferuje najkorzystniejszy model - bilansowanie ilościowe ze współczynnikiem 1:0,6 oraz zwolnienia z opłat w zakresie energii zbilansowanej. Dla klastrów ustawa przewiduje system wsparcia obejmujący zwolnienia z wybranych opłat i obniżkę składników opłat dystrybucyjnych, jednak mechanizm ten pozostaje zawieszony do wydania decyzji Komisji Europejskiej. Przepisy regulujące OSE nie przewidują natomiast ani dedykowanego mechanizmu rozliczeń, ani ulg. Pod względem zasięgu OSE ma najszersze granice (obszar jednego OSD), klaster obejmuje powiat lub 5 gmin, a SE - 3 sąsiadujące gminy. Pod względem operacyjności SE zdecydowanie dominuje.
Podsumowanie
Obywatelska społeczność energetyczna jest instytucją o dużym potencjale, lecz na obecnym etapie rozwoju legislacyjnego pozostaje w znacznej mierze formą „na papierze”. Najszerszy zakres działalności i brak limitów mocowych nie rekompensują braku korzystnego mechanizmu rozliczeń i ulg finansowych.
Wybór odpowiedniej formy energetyki obywatelskiej wymaga każdorazowo indywidualnej analizy stanu faktycznego, uwzględniającej lokalizację, profil członków, planowane źródła energii i dostępne finansowanie.
Informacja kancelarii, poza treścią artykułu.
HWW przeprowadziła grupę założycielską przez cały proces tworzenia spółdzielni energetycznej: zweryfikowała spełnienie przesłanek ustawowych, przygotowała statut, wspierała zgłoszenie do wykazu KOWR i zawarcie umów z OSD, a zarejestrowana spółdzielnia uzyskała status uprawniający do preferencyjnego systemu rozliczania energii. Każda sprawa ma własny stan faktyczny, więc ten wynik nie przesądza kolejnej.
Masz sprawę z prawa energetycznego lub OZE?
Od tego pytania zaczyna się większość rozmów z prawnikiem. Opisz sprawę własnymi słowami. Sprawdzimy, czy możemy pomóc, i przedstawimy zakres, cenę oraz termin porady. Wycena nie zobowiązuje, a przepisy zostaw nam, od tego jesteśmy.
- 1 Rozmowa
Mówisz, co się dzieje, własnymi słowami.
- 2 Co dalej
Powiemy, jakie masz wyjścia i ile to kosztuje.
- 3 Działamy
Dajesz zielone światło i sprawa jest nasza.
Wolisz od razu porozmawiać? Umów konsultację.
Specjalizuje się w korporacyjnej obsłudze podmiotów gospodarczych oraz ochronie danych osobowych. Wspomaga klientów kancelarii w przygotowywaniu wszelkiej dokumentacji korporacyjnej, w tym w rejestracji spółek handlowych oraz w dalszej rejestracji zmian, a także udziela bieżącego i kompleksowego doradztwa w zakresie prowadzonej działalności. Zapewnia doradztwo w przeprowadzaniu procesów transformacyjnych spółek handlowych, w tym w procesach przekształceń i połączeń. Przygotowuje oraz opiniuje umowy, regulaminy i…
Zobacz profil →Nie przegap kolejnej analizy
Newsletter „Miesięczny Legal Check” zbiera co miesiąc najważniejsze nowelizacje i ich praktyczne skutki dla biznesu, zinterpretowane przez prawników HWW.
