Klastry energii vs spółdzielnie energetyczne, który model wybrać dla swojego biznesu?

1. Ramy prawne energetyki obywatelskiej w Polsce

Polskie prawo wyróżnia dwa operacyjnie dostępne modele lokalnego wytwarzania i zarządzania energią: spółdzielnię energetyczną oraz klaster energii, oba uregulowane w ustawie z dnia 20 lutego 2015 r. o odnawialnych źródłach energii (t.j. Dz.U. 2024 poz. 1361 ze zm.; dalej: uOZE). Oba modele zostały gruntownie zmodyfikowane nowelizacją uOZE z dnia 17 sierpnia 2023 r. (Dz.U. 2023 poz. 1762), obowiązującą od 1 października 2023 r., która po raz pierwszy wprowadziła realne korzyści finansowe dla ich uczestników. Spółdzielnia energetyczna częściowo odpowiada unijnej koncepcji renewable energy community z dyrektywy RED II (2018/2001), klaster nie ma natomiast bezpośredniego odpowiednika w prawie unijnym. Wybór modelu wpływa bezpośrednio na koszty energii, dostępne zwolnienia z opłat i wymagania organizacyjne.

2. Spółdzielnia energetyczna, charakter prawny, ograniczenia i mechanizm wsparcia

Spółdzielnia energetyczna zdefiniowana w art. 2 pkt 33a uOZE to spółdzielnia w rozumieniu ustawy z dnia 16 września 1982 r., Prawo spółdzielcze (t.j. Dz.U. 2024 poz. 593) albo spółdzielnia rolników w rozumieniu ustawy z dnia 4 października 2018 r. o spółdzielniach rolników (Dz.U. 2018 poz. 2073), której przedmiotem działalności jest wytwarzanie energii elektrycznej, biogazu, biogazu rolniczego, biometanu lub ciepła w instalacjach OZE, a także ich obrót i magazynowanie, wyłącznie na potrzeby własne spółdzielni i jej członków.

Kluczową cechą spółdzielni energetycznej jest osobowość prawna. Spółdzielnia podlega podwójnej rejestracji, w KRS oraz w wykazie KOWR, przy czym dopiero wpis do wykazu KOWR uprawnia do korzystania z mechanizmów wsparcia (art. 38f ust. 2 uOZE). Do jej założenia wymagane jest co najmniej 10 osób fizycznych lub 3 osoby prawne. Spółdzielnia podlega trzem istotnym ograniczeniom:

• może działać wyłącznie na terenie gminy wiejskiej lub miejsko-wiejskiej (z ograniczeniem do max. 3 sąsiadujących gmin);
• musi pokrywać w skali roku co najmniej 70% potrzeb energetycznych swoich członków z własnej produkcji, przy czym spółdzielnie, które złożyły wniosek o wpis do wykazu do 31 grudnia 2025 r., mogły skorzystać z obniżonego progu 40%, zachowując go na stałe,
• nie może przekroczyć 10 MW mocy elektrycznej, 30 MW mocy cieplnej i 40 mln m³ rocznie dla biogazu rolniczego.

Mechanizm wsparcia opiera się na systemie opustów, zgodnie z art. 38c ust. 3 uOZE spółdzielnia rozlicza się ze sprzedawcą zobowiązanym w stosunku 1 do 0,6. System ten zapewnia przewidywalność rozliczeń niezależną od wahań cen rynkowych. Uzupełnieniem są zwolnienia z opłaty OZE, kogeneracyjnej, mocowej oraz zmiennej części opłat dystrybucyjnych. Wytwarzanie w instalacjach o mocy do 1 MW jest ponadto zwolnione z podatku akcyzowego. Istotnym ograniczeniem jest zakaz sprzedaży energii podmiotom spoza grona członków, spółdzielnia naruszająca ten zakaz traci przywileje finansowe i jest traktowana jak przedsiębiorstwo energetyczne, zobowiązane do uzyskania koncesji.

3. Klaster energii, struktura, zakres i korzyści finansowe

Klaster energii (art. 2 pkt 15a uOZE) to cywilnoprawne porozumienie obejmujące współpracę w zakresie wytwarzania, zużywania, magazynowania lub sprzedaży energii elektrycznej, ciepła, chłodu lub paliw, wytwarzanych w instalacjach OZE albo w jednostkach kogeneracji. Klaster nie posiada osobowości prawnej, stanowi umowę o współpracy; wobec braku osobowości prawnej jest reprezentowany przez wyznaczonego koordynatora, który zawiera umowy z OSD i występuje w imieniu klastra w obrocie prawnym. Od 1 października 2023 r. warunkiem zawiązania klastra jest uczestnictwo co najmniej jednej jednostki samorządu terytorialnego lub spółki przez nią kontrolowanej (art. 2 pkt 15a uOZE). Klaster może działać na obszarze jednej gminy, jednego powiatu lub maksymalnie trzech bezpośrednio sąsiadujących gmin.

Klaster nie podlega limitom mocy zainstalowanej ani żadnemu minimalnemu progowi autokonsumpcji, co czyni go rozwiązaniem szczególnie adekwatnym dla podmiotów o wysokim zużyciu energii. Klastry zarejestrowane w URE korzystają ze zwolnienia z opłaty OZE i kogeneracyjnej dla energii rozliczanej wewnątrz klastra. Kluczowym mechanizmem są upusty w zmiennej części opłaty dystrybucyjnej uzależnione od poziomu lokalnego bilansowania, od 5% przy 60% autokonsumpcji do 25% przy pełnym zbilansowaniu. Mechanizm ten ma charakter czasowy i obejmuje dwa etapy: etap I, do 31 grudnia 2026 r. (wymóg: min. 30% energii z OZE i pokrycie 40% rocznego zapotrzebowania członków klastra), etap II, od 1 stycznia 2027 r. do 31 grudnia 2029 r. (wymóg: min. 50% energii z OZE i pokrycie 50% zapotrzebowania w ujęciu godzinowym). Przepisy regulujące oba etapy zostały już wprowadzone do uOZE nowelizacją z 2023 r., jednak zgodnie z art. 48 tej ustawy cały system wsparcia nie ma zastosowania do czasu wydania przez Komisję Europejską pozytywnej decyzji o zgodności z zasadami pomocy publicznej, decyzja ta dotychczas nie zapadła.

4. Bariery regulacyjne i wyzwania praktyczne

W przypadku spółdzielni energetycznej główną barierą jest podwójna rejestracja w KRS i KOWR oraz konieczność dostosowania mocy instalacji OZE do poziomu zużycia członków spółdzielni, wymaganego przez warunek 70% pokrycia potrzeb własnych. Liczba zarejestrowanych spółdzielni energetycznych dynamicznie rośnie, wykaz KOWR obejmuje aktualnie ponad 680 podmiotów.

W przypadku klastra energii trudności mają odmienny charakter. Wobec braku osobowości prawnej wszelkie czynności prawne wykonywane są przez koordynatora lub poszczególnych członków we własnym imieniu. Obowiązkowy udział JST uzależnia ponadto tempo tworzenia klastra od decyzji organów samorządowych. Zasadniczym problemem pozostaje brak decyzji KE o zgodności systemu wsparcia z zasadami pomocy publicznej, do jej wydania mechanizm upustów dystrybucyjnych nie obowiązuje. Aktualnie rejestr URE obejmuje zaledwie 12 wpisanych klastrów energii.

5. Kryteria wyboru modelu dla przedsiębiorcy, na co należy zwrócić uwagę

Wybór determinują cztery zmienne.

1. Lokalizacja, podmiot w gminie miejskiej może działać wyłącznie jako klaster.
2. Skala, brak limitów mocy w klastrze odpowiada potrzebom podmiotów o wysokim zapotrzebowaniu energetycznym; spółdzielnia energetyczna jest właściwym rozwiązaniem dla małych i średnich przedsiębiorstw z umiarkowanym zużyciem.
3. Wymogi formalne, spółdzielnia wymaga sformalizowanej struktury korporacyjnej i spełnienia warunku autokonsumpcji; klaster jest prostszy organizacyjnie, lecz wymaga zaangażowania JST.
4. Profil ryzyka, rozliczenie ilościowe w ramach spółdzielni uniezależnia jej członków od bieżących wahań cen energii na rynku hurtowym; korzyści klastra zależą od finalizacji procedury notyfikacyjnej w KE.
5. Podsumowanie

Spółdzielnia energetyczna i klaster energii to komplementarne instrumenty służące różnym potrzebom. Spółdzielnia, stabilna, z osobowością prawną i przewidywalnym systemem rozliczeń, jest optymalnym wyborem dla małych i średnich przedsiębiorców na obszarach wiejskich. Klaster, elastyczny, bez ograniczeń mocowych, otwarty na kogenerację, odpowiada potrzebom podmiotów o wysokim zapotrzebowaniu energetycznym oraz przedsiębiorców działających w gminach miejskich. Skuteczne wdrożenie któregokolwiek z modeli wymaga profesjonalnego doradztwa prawno-energetycznego. Przepisy są złożone, praktyka regulacyjna nieustabilizowana, a korzyści finansowe klastrów zależą od wciąż trwającej procedury notyfikacyjnej w Komisji Europejskiej.