Fundacja rodzinna: założenie i zarządzanie majątkiem
Fundacja rodzinna działa w Polsce od maja 2023 r. i szybko stała się jednym z podstawowych narzędzi sukcesji majątku przedsiębiorców. O tym, czy fundacja spełni swoje zadanie, decydują jednak przede wszystkim decyzje podjęte przy jej zakładaniu: treść statutu, skład organów i to, jakie mienie do niej trafi. Wyjaśniamy, jak przejść ten proces i na co uważać przy zarządzaniu majątkiem fundacji, także w świetle zmian podatkowych, nad którymi pracuje obecnie Sejm.
Po co przedsiębiorcy fundacja rodzinna?
Przedsiębiorca, który przez lata budował spółkę lub portfel nieruchomości, prędzej czy później staje przed pytaniem, co stanie się z tym majątkiem po nim. Klasyczne dziedziczenie prowadzi zwykle do rozdrobnienia: udziały trafiają do kilku spadkobierców, którzy nie zawsze mają wspólną wizję biznesu, a spór o dział spadku lub roszczenia o zachowek potrafią sparaliżować spółkę na lata.
Odpowiedzią na ten problem jest ustawa z dnia 26 stycznia 2023 r. o fundacji rodzinnej (Dz.U. z 2023 r. poz. 326, dalej: u.f.r.). Zgodnie z art. 2 ust. 1 u.f.r. fundacja rodzinna jest osobą prawną utworzoną w celu gromadzenia mienia, zarządzania nim w interesie beneficjentów oraz spełniania świadczeń na ich rzecz.
W praktyce oznacza to, że majątek przestaje należeć do konkretnej osoby i staje się własnością odrębnego podmiotu, który zarządza nim według zasad ustalonych przez fundatora, czyli osobę zakładającą fundację. Członkowie rodziny i inne wskazane osoby, czyli beneficjenci, nie stają się współwłaścicielami majątku. Otrzymują jedynie świadczenia, a więc mienie przekazane lub udostępnione im przez fundację na zasadach określonych w statucie.
Dla przedsiębiorcy kluczowe jest to, że fundacja pozwala zachować majątek w całości i oddzielić prawo do korzystania z jego owoców od prawa do decydowania o nim.
Założenie fundacji krok po kroku
Fundację rodzinną może ustanowić osoba fizyczna, i to na dwa sposoby. Zgodnie z art. 21 i 22 u.f.r. oświadczenie o ustanowieniu fundacji składa się w akcie założycielskim albo w testamencie. W obu przypadkach wymagana jest forma aktu notarialnego. Wariant testamentowy pozwala przygotować strukturę „na później”, ale fundacja powstaje wtedy dopiero po śmierci fundatora, który nie ma już wpływu na jej pierwsze lata działania.
Proces założenia obejmuje w praktyce następujące etapy:
- Sporządzenie statutu, który określa m.in. cel fundacji, beneficjentów lub sposób ich ustalania, organy i zasady spełniania świadczeń.
- Sporządzenie spisu mienia, które fundator wnosi do fundacji.
- Ustalenie funduszu założycielskiego, którego wartość, zgodnie z art. 17 u.f.r., nie może być niższa niż 100 000 zł.
- Powołanie organów i działanie jako fundacja rodzinna w organizacji.
- Pokrycie funduszu założycielskiego: przy fundacji ustanowionej aktem założycielskim przed wpisem do rejestru, a przy fundacji ustanowionej w testamencie w terminie dwóch lat od wpisu.
- Złożenie wniosku o wpis do rejestru fundacji rodzinnych, który prowadzi, zgodnie z art. 4 ust. 2 u.f.r., Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim. Z chwilą wpisu fundacja uzyskuje osobowość prawną.
Warto mieć na uwadze, że do fundacji można wnieść niemal każde mienie: udziały i akcje, nieruchomości, środki pieniężne, papiery wartościowe czy prawa autorskie. Wniesienie udziałów w spółce wymaga jednak wcześniejszego sprawdzenia umowy spółki pod kątem ograniczeń zbywalności i prawa pierwszeństwa pozostałych wspólników.
Statut jako narzędzie kontroli fundatora
Statut jest najważniejszym dokumentem fundacji. Ustawa pozostawia fundatorowi dużą swobodę, ale ta swoboda działa w obie strony: luka w statucie zostanie wypełniona przepisami ustawy, które nie zawsze odpowiadają intencjom fundatora.
Co do zasady to fundator, o ile statut nie stanowi inaczej, powołuje i odwołuje członków zarządu oraz rady nadzorczej. Po jego śmierci kompetencje te przechodzą na inne organy. Fundator może też, na podstawie art. 30 ust. 2 u.f.r., być beneficjentem własnej fundacji, co pozwala mu korzystać z majątku przez całe życie.
Dobrze przygotowany statut powinien rozstrzygać w szczególności:
- kto i na jakich zasadach może zmieniać statut, zarówno za życia fundatora, jak i po jego śmierci,
- jak powoływany jest zarząd i jakie kwalifikacje powinni mieć jego członkowie,
- na jakich warunkach beneficjenci otrzymują świadczenia, np. ukończenie studiów, osiągnięcie określonego wieku, praca w rodzinnej spółce,
- kiedy beneficjent może zostać pozbawiony świadczeń,
- jakie są przesłanki i skutki rozwiązania fundacji.
Częstym błędem jest oparcie statutu na gotowym wzorze. Statut, który nie uwzględnia struktury konkretnej rodziny i majątku, w chwili kryzysu, np. po śmierci fundatora albo w razie konfliktu między dziećmi, nie daje odpowiedzi na pytanie, kto podejmuje decyzje. Wtedy fundacja zamiast chronić majątek staje się areną sporu.
Organy fundacji i zarządzanie majątkiem
Fundacja rodzinna działa przez trzy organy. Zarząd, który zgodnie z art. 56 u.f.r. może być jedno- lub wieloosobowy, prowadzi sprawy fundacji i reprezentuje ją na zewnątrz. Rada nadzorcza jest co do zasady fakultatywna, ale zgodnie z art. 64 ust. 2 u.f.r. staje się obowiązkowa, jeżeli fundacja ma więcej niż 25 beneficjentów. Zgromadzenie beneficjentów ustanawia fundator w statucie (art. 70 ust. 1 u.f.r.). Do jego kompetencji należy m.in. zatwierdzanie sprawozdania finansowego.
Co istotne z perspektywy zarządzania majątkiem, fundacja rodzinna nie jest wehikułem do prowadzenia dowolnej działalności operacyjnej. Art. 5 ust. 1 u.f.r. zawiera zamknięty katalog dozwolonej działalności gospodarczej. Obejmuje on m.in.:
- zbywanie mienia, o ile nie zostało nabyte wyłącznie w celu dalszego zbycia,
- najem, dzierżawę i inne formy oddania mienia do korzystania,
- przystępowanie do spółek, funduszy inwestycyjnych i innych podobnych podmiotów oraz uczestnictwo w nich,
- nabywanie i zbywanie papierów wartościowych i innych instrumentów finansowych,
- udzielanie pożyczek spółkom, w których fundacja ma udziały, a także beneficjentom i fundatorowi.
W praktyce oznacza to, że fundacja może być holdingiem, czyli właścicielem udziałów w spółkach prowadzących biznes operacyjny, ale nie powinna sama prowadzić tego biznesu. Przekroczenie katalogu nie powoduje nieważności czynności, ale wiąże się z dotkliwymi skutkami podatkowymi, o których mowa niżej.
Fundacja a zachowek i wierzyciele
Jedną z najczęściej podnoszonych zalet fundacji jest ochrona majątku przed roszczeniami o zachowek, czyli kwotę należną najbliższym członkom rodziny pominiętym w testamencie. Ta ochrona ma jednak granice wyznaczone przez znowelizowane przepisy Kodeksu cywilnego (k.c.).
Fundusz założycielski wniesiony przez spadkodawcę co do zasady dolicza się do substratu zachowku. Nie dolicza się go jednak, jeżeli został wniesiony ponad dziesięć lat przed otwarciem spadku. Z kolei świadczenia, które osoba uprawniona do zachowku otrzymała od fundacji, zalicza się na należny jej zachowek. Gdy spadkobierca nie jest w stanie zaspokoić roszczenia, uprawniony może dochodzić zapłaty od samej fundacji, ale tylko w granicach jej wzbogacenia.
Wniosek dla przedsiębiorcy jest prosty: fundacja nie jest narzędziem do natychmiastowego „uwolnienia się” od zachowku. Pełny efekt ochronny daje dopiero upływ czasu, dlatego decyzję o założeniu fundacji warto podjąć odpowiednio wcześnie. Alternatywą jest umowa o zrzeczenie się zachowku, której zawarcie wymaga jednak dobrowolnej zgody uprawnionego.
Warto też pamiętać, że fundacja nie służy ucieczce przed wierzycielami. Zgodnie z art. 8 i 9 u.f.r. fundacja odpowiada solidarnie z fundatorem za jego zobowiązania powstałe przed jej ustanowieniem, do wysokości wartości wniesionego mienia.
Podatki dziś i zmiany od 2027 r.
Obecny model opodatkowania jest dla fundacji korzystny. Fundacja rodzinna jest co do zasady zwolniona z podatku dochodowego od osób prawnych na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 25 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych (ustawa o CIT). Podatek w wysokości 15% pojawia się dopiero w momencie wypłaty świadczeń beneficjentom lub rozwiązania fundacji (art. 24q ustawy o CIT). Najbliżsi członkowie rodziny fundatora są przy tym zwolnieni z podatku dochodowego od otrzymanych świadczeń.
Dochód z działalności wykraczającej poza katalog z art. 5 u.f.r. jest natomiast opodatkowany stawką 25% (art. 24r ust. 1 ustawy o CIT). Organy podatkowe stosują tę sankcję m.in. przy sprzedaży nieruchomości, którą uznają za nabytą wyłącznie w celu dalszego zbycia.
Model ten zmieni się najprawdopodobniej od 1 stycznia 2027 r. Rząd przyjął 29 września 2026 r. projekt nowelizacji ustaw o PIT i CIT (druk sejmowy nr 3148), który jest obecnie przedmiotem prac w Sejmie.
Do czasu uchwalenia i podpisania ustawy jej treść może się jeszcze zmienić. Już teraz jednak przedsiębiorca, który planuje wniesienie majątku do fundacji, powinien przeanalizować, czy wniesienie go przed końcem 2026 r. pozwoli uniknąć nowych ograniczeń.
Fundacja rodzinna jest skutecznym narzędziem sukcesji, ale tylko wtedy, gdy zostanie zaprojektowana pod konkretną rodzinę i konkretny majątek. O jej przydatności decydują statut, właściwy dobór organów i przemyślana strategia wnoszenia mienia, a nie sam fakt jej założenia. Zarząd fundacji powinien od pierwszego dnia pilnować granic dozwolonej działalności, a fundator - śledzić prace nad nowelizacją podatkową, która może istotnie zmienić rachunek opłacalności planowanych operacji.
Sprawa spółki do rozwiązania?
Od tego pytania zaczyna się większość rozmów z prawnikiem. Wystarczy opis sprawy własnymi słowami. Sprawdzimy, czy możemy pomóc, i przedstawimy zakres, cenę oraz termin porady. Wycena nie zobowiązuje, a przepisami zajmujemy się my.
- 1 Rozmowa
Opis sytuacji własnymi słowami.
- 2 Co dalej
Wskazujemy możliwe rozwiązania i ich koszt.
- 3 Działamy
Po akceptacji prowadzimy sprawę.
Rozmowa od razu? Umów konsultację.
Specjalizuje się w prawie handlowym i cywilnym. Doświadczenie zdobywała w warszawskich kancelariach zajmujących się w kompleksową obsługą spółek oraz kancelarii specjalizującej się w prawie pracy. Posiada szerokie doświadczenie w zakresie doradztwa korporacyjnego. Uczestniczyła w procesach fuzji i przejęć na każdym ich etapie, od badania prawnego poprzedzającego transakcję po wypełnienie wymogów regulacyjnych związanych z procesem transformacyjnym. Przygotowuje oraz opiniuje umowy zawierane przez klientów oraz…
Zobacz profil →Kolejna analiza prosto do skrzynki
Newsletter „Miesięczny Legal Check” zbiera co miesiąc najważniejsze nowelizacje i ich praktyczne skutki dla biznesu, zinterpretowane przez prawników HWW.
