Polska energetyka weszła w 2021 roku w nową erę – erę rynku dwutowarowego. Dotychczas wytwórcy sprzedawali wyłącznie wytworzoną energię elektryczną. Od wejścia w życie systemu rynku mocy, na rynku elektroenergetycznym można obracać również samą gotowością do dostarczenia energii elektrycznej, gdy system tego najbardziej potrzebuje. To fundamentalna zmiana dla każdego wytwórcy energii elektrycznej, który chce w pełni wykorzystać potencjał swoich aktywów.
Rynek mocy jest odpowiedzią na realne zagrożenie dla bezpieczeństwa dostaw. Intensywny rozwój niestabilnych źródeł odnawialnych, w szczególności elektrowni wiatrowych i fotowoltaicznych, stawia przed operatorem systemu wyzwanie, które przez lata rozwiązywano prowizorycznymi narzędziami: dopłatami dla jednostek dyspozycyjnych, interwencjami regulatora, czy eksportem ze wzmocnionych połączeń transgranicznych. Rynek mocy zastąpił te doraźne mechanizmy systemowym rozwiązaniem, w którym to wytwórcy zobowiązują się do utrzymywania określonej mocy dyspozycyjnej za odpowiednim wynagrodzeniem, a koszty tego wynagrodzenia rozkładają się na odbiorców energii w postaci opłaty mocowej.
W niniejszym artykule wyjaśniamy, czym jest rynek mocy, jak funkcjonuje mechanizm aukcyjny, jakie konkretne obowiązki ciążą na wytwórcach energii i jakie konsekwencje grożą za ich niewykonanie.
Podstawy prawne rynku mocy
Fundamentem prawnym rynku mocy w Polsce jest ustawa z dnia 8 grudnia 2017 r. o rynku mocy (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 610 z późn. zm.; dalej: „ustawa o rynku mocy”), zatwierdzona przez Komisję Europejską jako schemat pomocy publicznej zgodny z rynkiem wewnętrznym.
Uzupełnieniem ustawy są akty wykonawcze, w szczególności rozporządzenia ministra właściwego do spraw energii, a przede wszystkim regulamin rynku mocy, wydawany przez operatora systemu przesyłowego - Polskie Sieci Elektroenergetyczne S.A. (PSE S.A.), po zatwierdzeniu przez Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki.
Czym jest rynek mocy – idea mechanizmu
Rynek mocy przekształcił polski rynek energii elektrycznej z jednotorowego w dwutorowy. Obok energii elektrycznej, samodzielnym przedmiotem obrotu stała się zdolność jednostki do dostarczenia energii elektrycznej do systemu elektroenergetycznego w każdym momencie, gdy zajdzie taka potrzeba.
Logika systemu opiera się na prostym założeniu. Wytwórca, który chce uczestniczyć w rynku mocy, zobowiązuje się do gotowości dostarczania określonej mocy. W zamian otrzymuje wynagrodzenie niezależne od wolumenu faktycznie wytworzonej energii. Oznacza to, że nawet gdy ceny energii na rynku SPOT są niskie i ekonomicznie nieopłacalne dla jednostki konwencjonalnej, wytwórca objęty umową mocową i tak otrzymuje stały przychód za samą gotowość, co pozwala utrzymać rentowność aktywów niezbędnych do zapewnienia stabilności systemu.
Wymogi formalne uczestnictwa w rynku mocy
Zanim wytwórca złoży ofertę w aukcji mocowej, musi przejść przez etap certyfikacji. Certyfikacja prowadzona przez PSE S.A. weryfikuje, czy dana jednostka spełnia wymagania techniczne i formalne, i uprawnia do udziału w aukcji. Żeby jednak zrozumieć, co podlega certyfikacji i kto może się o nią ubiegać, trzeba najpierw zapoznać się z fundamentalnymi definicjami ustawowymi.
Pojęcie jednostki fizycznej
Podstawową kategorią prawną rynku mocy jest jednostka fizyczna. Ustawa o rynku mocy definiuje ją w art. 2 ust. 1 pkt 5 jako „wyodrębniony zespół urządzeń technicznych wraz z przyporządkowanymi im punktami pomiarowymi w systemie”. Definicja jest celowo szeroka, co wynika wprost z warunków Decyzji Komisji Europejskiej SA.46100, zatwierdzającej polski mechanizm rynku mocy jako schemat pomocy publicznej zgodny z rynkiem wewnętrznym UE. Komisja wymagała, by do systemu mogły przystąpić nie tylko bloki konwencjonalne, lecz również magazyny energii, instalacje redukcji zapotrzebowania i jednostki zagraniczne.
Ustawa wyróżnia trzy rodzaje jednostek fizycznych ze względu na funkcję techniczną:
- jednostka fizyczna wytwórcza – jednostka wytwórcza w rozumieniu art. 3 pkt 43 ustawy z dnia 10 kwietnia 1997 r. - Prawo energetyczne (Dz. U. z 2024 r. poz. 266, 834, 859, 1847 i 1881 oraz z 2025 r. poz. 303), lub magazynem energii elektrycznej, wraz z urządzeniami i instalacjami odbiorcy końcowego;
- jednostka fizyczna redukcji zapotrzebowania - obejmuje dwa podtypy: (i) jednostkę obsługiwaną przez odbiorcę sterowanego, to jest zdolną do ograniczenia poboru energii na polecenie operatora, oraz (ii) magazyn energii elektrycznej obsługiwany po stronie odbiorcy. DSR umożliwia przedsiębiorstwom przemysłowym o dużym poborze mocy wejście na rynek mocy bez budowania własnych aktywów wytwórczych;
- jednostka fizyczna połączenia międzysystemowego - dotyczy mocy przesyłanej z zagranicznego systemu elektroenergetycznego przez wzajemnie połączone sieci; uczestnictwo zagranicznych jednostek reguluje odrębna ścieżka certyfikacji.
Obok podziału technologicznego, ustawa o rynku mocy wprowadza podział według stopnia gotowości technicznej:
- jednostka fizyczna wytwórcza istniejąca - jednostka fizyczna wytwórcza przyłączona do systemu i oddana do eksploatacji przed rozpoczęciem certyfikacji ogólnej, do udziału w której zostanie zgłoszona ta jednostka;
- jednostka fizyczna wytwórcza planowana - jednostka, która nie jest jeszcze eksploatowana, lecz podmiot ubiegający się o certyfikację wykaże realny harmonogram jej uruchomienia. Certyfikacja jednostki planowanej prowadzi do umów mocowych z dłuższym dopuszczalnym okresem dostaw, co ma uzasadnić opłacalność nowej inwestycji;
- jednostka redukcji zapotrzebowania planowana - jedna lub więcej jednostek fizycznych redukcji zapotrzebowania, co do których nie są znane wszystkie dane wymagane dla rejestracji lub wydania certyfikatu w odniesieniu do jednostki fizycznej redukcji zapotrzebowania.
Jednostka rynku mocy
W aukcjach uczestniczy się nie przez jednostkę fizyczną bezpośrednio, lecz przez jednostkę rynku mocy. Ustawa definiuje jednostkę rynku mocy w art. 2 ust. 1 pkt 12-14 jako jednostkę fizyczną lub grupę jednostek fizycznych, która uzyskała certyfikat uprawniający do udziału w certyfikacji do aukcji. Jedna jednostka fizyczna może wchodzić w skład tylko jednej JRM na dany rok kalendarzowy, co eliminuje możliwość podwójnego kontraktowania tej samej zdolności wytwórczej.
Moc osiągalna netto jednostki rynku mocy to, w zależności od rodzaju jednostki - suma mocy osiągalnych netto wchodzących w jej skład jednostek fizycznych wytwórczych, albo suma mocy osiągalnych redukcji zapotrzebowania. To ten parametr jest podstawą do obliczenia obowiązku mocowego.
Artykuł 16 ustawy o rynku mocy ustanawia minimalny próg mocy osiągalnej netto warunkujący samodzielne uczestnictwo w certyfikacji, tj. 2 MW. Jednostka fizyczna o mocy poniżej 2 MW może uczestniczyć w rynku mocy wyłącznie w grupie, której łączna moc osiągalna netto wynosi co najmniej 2 MW.
Jednostki wykluczone z uczestnictwa w rynku mocy
Nie każda jednostka spełniająca progi techniczne może uzyskać certyfikat, uprawniający do udziału w aukcji rynku mocy. Artykuł 16 ust. 2 ustawy o rynku mocy wymienia kategorie jednostek wykluczonych. Najistotniejsze wyłączenia dotyczą kolizji z innymi formami wsparcia publicznego i limitu emisji CO2.
Jednostka fizyczna nie może wejść w skład jednostki rynku mocy, jeżeli:
- przysługuje jej aktywne prawo do pokrycia ujemnego salda na podstawie art. 93 ust. 2 pkt 3 ustawy z dnia 20 lutego 2015 r. o odnawialnych źródłach energii (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1436 ze zm., dalej: „ustawa OZE”),
- korzysta ze świadectw pochodzenia energii (zielonych certyfikatów) w rozumieniu art. 45 ustawy OZE,
- jej zdolność jest objęta usługą operatora, zbliżoną funkcjonalnie do obowiązku mocowego, np. umową rezerwową lub usługą korekcyjną wynagradzaną przez PSE S.A. za samą gotowość.
Zakaz kumulacji wynika z zasady niedopuszczalności podwójnego finansowania ze środków publicznych tej samej zdolności wytwórczej.
Jednostki fizyczne wytwórcze, które zostały uruchomione od dnia 4 lipca 2019 r., są wykluczone z uczestnictwa w JRM, jeżeli emitują więcej niż wyznaczony prawem unijnym limit CO₂ na kWh (więcej niż 550 g dwutlenku węgla pochodzącego z paliw kopalnych na kWh wytworzonej energii elektrycznej). Wyłączenie to dotyczy przede wszystkim nowych bloków węglowych, dla których przekroczenie limitu emisji jest strukturalnym ograniczeniem.
Ustawa o rynku mocy przewiduje dwa wyjątki od zakazu emisyjnego: (1) instalacje spalania wielopaliwowego w rozumieniu art. 2 pkt 15 ustawy OZE, które spalają paliwa kopalne i biomasę jednocześnie, oraz (2) układy hybrydowe w rozumieniu art. 2 pkt 34 ustawy OZE, łączące jednostki wytwórcze różnych technologii. W obu przypadkach ustawodawca uznał, że element niskoemisyjny wystarczająco uzasadnia dopuszczenie do rynku mocy.
Przebieg certyfikacji
Po ustaleniu, że jednostka spełnia wymogi i nie jest objęta żadnym wyłączeniem, jej właściciel lub upoważniony podmiot składa wniosek o certyfikację do PSE S.A. Ustawa rozróżnia: certyfikację ogólną (wstępną weryfikację zdolności technicznych, niezwiązaną z konkretną aukcją) oraz certyfikację do aukcji (właściwą, otwierającą drogę do złożenia oferty np. w aukcji głównej, dodatkowej, uzupełniającej).
W ramach certyfikacji do aukcji PSE S.A. weryfikuje parametry techniczne jednostki, tytuł prawny podmiotu do dysponowania nią, a w przypadku jednostek planowanych, harmonogram inwestycji. Wynikiem pozytywnej certyfikacji jest certyfikat, który określa maksymalny obowiązek mocowy dopuszczalny do zaoferowania w aukcji oraz dopuszczalne okresy dostaw. Certyfikat nie jest transferowalny, co oznacza, że przysługuje konkretnemu podmiotowi i konkretnej jednostce.
Po zawarciu umowy mocowej dostawca mocy może przenieść swój obowiązek mocowy na inny podmiot w drodze transakcji na rynku wtórnym. Umowa mocowa w tym trybie zostaje zawarta z chwilą wpisania transakcji do rejestru prowadzonego przez zarządcę rozliczeń. Rynek wtórny zapewnia elastyczność systemowi - dostawca, który utracił zdolność do wykonania obowiązku, może go zbyć zamiast ponosić kary.
Umowa mocowa – kluczowe elementy
Z chwilą ogłoszenia wstępnych wyników aukcji, pod warunkiem zawieszającym do czasu ogłoszenia wyników ostatecznych, dochodzi do zawarcia umowy mocowej między dostawcą mocy, a zarządcą rozliczeń rynku mocy (art. 41 ustawy o rynku mocy). Umowa ta, zgodnie z art. 42 ust. 1, zawiera co najmniej:
- oznaczenie jednostki rynku mocy, przez którą dostawca wykonuje obowiązek mocowy,
- okres trwania obowiązku mocowego,
- sposób wykonywania obowiązku i wynagrodzenie za jego wykonanie, w tym cenę,
- postanowienia dotyczące w szczególności kar za niewykonanie obowiązku oraz zabezpieczenia finansowego,
- warunki rozwiązania umowy,
- odpowiedzialność stron za niewykonanie lub nienależyte wykonanie.
Zabezpieczenie finansowe
Dostawca mocy jest obowiązany do ustanowienia zabezpieczenia finansowego, które gwarantuje wypłatę kar w razie niewykonania obowiązku mocowego. Wysokość zabezpieczenia i jego forma określone są w regulaminie rynku mocy. Dostawcy spełniający określone warunki mogą zostać zwolnieni z obowiązku ustanowienia zabezpieczenia, jednak niewykonanie obowiązku mimo zwolnienia skutkuje karą równą kwocie zabezpieczenia, które dostawca byłby zobowiązany ustanowić.
Na czym polega obowiązek mocowy?
Obowiązek mocowy jest centralną instytucją rynku mocy. Jego treść określa art. 57 ust. 1 ustawy o rynku mocy, który stanowi, że wykonywanie obowiązku mocowego polega na:
- pozostawaniu w gotowości do dostarczania przez jednostkę rynku mocy określonej w umowie mocowej mocy elektrycznej do systemu, oraz
- dostarczeniu mocy elektrycznej do systemu w okresach zagrożenia w wielkości równej skorygowanemu obowiązkowi mocowemu, o którym mowa w art. 58 ust. 1 ustawy o rynku mocy.
Kluczowy dla praktyki wytwórców jest termin „okres zagrożenia”. PSE S.A. ogłasza okres zagrożenia wówczas, gdy dostępna moc w systemie jest niewystarczająca do pokrycia prognozowanego lub aktualnego zapotrzebowania. To właśnie w tych momentach, a nie przez cały rok, dostawca mocy musi faktycznie dostarczyć moc do systemu.
Gotowość obowiązuje przez cały rok dostaw. Dostawa jest wymagana wyłącznie w ogłoszonych okresach zagrożenia. To rozróżnienie ma kluczowe znaczenie dla planowania eksploatacji jednostki, gdyż wytwórca musi tak zarządzać harmonogramem remontów i postojów, aby w czasie potencjalnych zagrożeń jednostka była sprawna i dostępna.
Kara za niewykonanie obowiązku mocowego
Niewykonanie obowiązku mocowego pociąga za sobą karę finansową uiszczaną na rzecz operatora systemu przesyłowego. Wysokość kary oblicza się jako iloczyn wielkości niewykonanego obowiązku mocowego i jednostkowej stawki kary, wynikającej z przepisów wykonawczych do art. 68 ustawy.
Kara nie wyklucza jednoczesnego potrącenia z zabezpieczenia finansowego w sytuacji, gdy dostawca mocy nie ustanowił zabezpieczenia, albo ustanowione zabezpieczenie okazało się niewystarczające, nieuiszczona kara podlega dochodzeniu na zasadach ogólnych. Niewykonanie obowiązku w warunkach ogłoszonego okresu zagrożenia ma charakter poważnego naruszenia umowy i może prowadzić do jej rozwiązania**.**
Opłata mocowa – kto ponosi koszty systemu?
Wynagrodzenie wypłacane dostawcom mocy finansuje opłata mocowa. Operator systemu przesyłowego pobiera opłatę mocową odpowiadającą kosztom zakupionego obowiązku mocowego oraz uzasadnionym kosztom rozliczeń.
Zgodnie z art. 69 ust. 2 opłatę mocową uiszczają:
- odbiorcy końcowi przyłączeni bezpośrednio do sieci przesyłowej,
- operatorzy systemów dystrybucyjnych (w zakresie energii pobieranej na pokrycie strat sieciowych),
- sprzedawcy energii elektrycznej w odniesieniu do energii dostarczanej odbiorcom końcowym przyłączonym do sieci dystrybucyjnych.
W praktyce koszty opłaty mocowej sprzedawca przenosi na odbiorców końcowych jako odrębna pozycja na fakturze. Stawki opłaty mocowej są zróżnicowane w zależności od profilu zużycia odbiorcy i ogłaszane corocznie przez Prezesa URE.
Podsumowanie
Rynek mocy stanowi dziś jeden z filarów polskiego systemu elektroenergetycznego. Dla wytwórcy energii elektrycznej, uczestnictwo w nim oznacza dodatkowe, stabilne źródło przychodów, ale też realne zobowiązania, tj. gotowość techniczną przez cały rok dostaw, obowiązek dostawy w ogłaszanych przez PSE S.A. okresach zagrożenia oraz surowe kary finansowe za niewykonanie. Zrozumienie mechanizmów aukcyjnych, treści umowy mocowej i zasad obliczania kar to warunek świadomego zarządzania tym segmentem działalności wytwórczej.
Kancelaria HWW Hewelt Wojnowski Lindner i Wspólnicy sp.k. posiada doświadczenie w doradztwie dla uczestników rynku energii elektrycznej, w tym uczestników rynku mocy. Jeżeli potrzebują Państwo wsparcia w szczególności w zakresie procedury certyfikacji, ustalenia warunków uczestnictwa w rynku mocy lub analizy ryzyk związanych z niewykonaniem obowiązku mocowego, zapraszamy do kontaktu z naszymi specjalistami.
Informacja kancelarii, poza treścią artykułu.
HWW doradzała Energa S.A. z Grupy Orlen przy udziale w aukcji dogrywkowej rynku mocy na rok dostaw 2029, w której spółka zakontraktowała 1 228,678 MW obowiązku mocowego: doradztwo objęło ocenę zgodności mechanizmu z unijnym reżimem pomocy publicznej oraz odpowiedzialność członków zarządu, a opinia kancelarii była jednym z dokumentów leżących u podstaw decyzji zarządu z 17 lipca 2025 r. o przystąpieniu do aukcji. Każda sprawa ma własny stan faktyczny, więc ten wynik nie przesądza kolejnej.
Masz sprawę z prawa energetycznego lub OZE?
Od tego pytania zaczyna się większość rozmów z prawnikiem. Konsultacja jest płatna, 600 zł netto (738 zł brutto). Płacisz za realną poradę: powiemy, czy masz problem prawny, co da się z nim zrobić i ile to mniej więcej kosztuje. Na nic dalej Cię to nie wiąże, a przepisy zostaw nam, od tego jesteśmy.
- 1 Rozmowa
Mówisz, co się dzieje, własnymi słowami.
- 2 Co dalej
Powiemy, jakie masz wyjścia i ile to kosztuje.
- 3 Działamy
Dajesz zielone światło i sprawa jest nasza.
Doświadczenie zawodowe zdobywał w jednej z renomowanych lubelskich kancelarii, zajmującej się szeroko rozumianym prawem cywilnym i gospodarczym. W kancelarii Hewelt Wojnowski Lindner i Wspólnicy spółka komandytowa na co dzień zajmuje się bieżącym doradztwem w zakresie prowadzenia działalności gospodarczej oraz opracowywaniem dokumentacji korporacyjnej spółek, m.in. umów spółek, regulaminów organów spółek, umów regulujących stosunki między wspólnikami, uchwał organów spółek, transakcji M&A. Oprócz doradztwa…
Zobacz profil →Nie przegap kolejnej analizy
Co miesiąc najważniejsze nowelizacje i ich praktyczne skutki dla biznesu, zebrane i zinterpretowane przez prawników HWW.
