Jest to wygodna instytucja, z której organy korzystają coraz częściej, w szczególności w sytuacji gdy zbliża się upływ terminu przedawnienia. Znamienne jest to, że zwykle postępowania nie toczą się wyłącznie w podstawowym czasie wyznaczonym przepisami, a rozciągają się w czasie (bez względu na to czy ma to faktyczne podstawy, czy też wynika z okoliczności w istocie nie związanych z daną sprawą). Dążenie do zawieszenia biegu terminu przedawnienia umożliwia bowiem dalsze prowadzenie postępowania, jednakże nierzadko zdarza się, że dochodzi do tego w sytuacji nadużycia prawa przez organ prowadzący postępowanie.
W praktyce można bowiem zaobserwować, że do wszczęcia postępowania dochodzi bezpośrednio przed upływem terminu przedawnienia np. kilka miesięcy czy nawet w ostatnim miesiącu przed upływem terminu, co jest powiązane z sytuacją, w której organ jeszcze nie zakończył prowadzonego postępowania, a nadal istnieją w nim braki, które wymagają uzupełnienia, co nie byłoby możliwe po upływie terminu przedawnienia, gdyż postępowanie podlegałoby wówczas umorzeniu. Powyższe jest nierzadko powiązane z działaniem organu, które ogranicza się do prowadzenia sprawy podatkowej przy jednoczesnym zawieszeniu postępowania karno-skarbowego lub braku podejmowania jakichkolwiek czynności, czy też podejmowaniu wyłącznie czynności, które wskazują na pozorowanie prowadzenia postępowania karno-skarbowego.
Taki sposób zachowania bezsprzecznie wskazuje na to, że wszczynanie postępowania karno-skarbowego jest stosowane wyłącznie w celu zachowania możliwości dalszego prowadzenia postępowania podatkowego, a tym samym, jako niedążące w istocie do rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego, które jest przedmiotem tego postępowania, ma charakter instrumentalny, co może wiązać się z jego stosowaniem z nadużyciem prawa, skutkiem czego jest brak zawieszenia biegu terminu przedawnienia.
Instytucja wszczęcia postępowania karno-skarbowego stosowana wyłącznie w celu zawieszenia w/w terminu pozostaje bowiem sprzeczna zarówno z celem jak również funkcją, dla której zostało ustanowione.
W odniesieniu do zagadnienia instrumentalnego charakteru wszczęcia postępowania karno-skarbowego, w ostatnim czasie ukształtowała się korzystna dla podatników linia orzecznicza sądów administracyjnych. Jednym z ważniejszych orzeczeń w tej kwestii był wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 lipca 2020 r. sygn. akt I FSK 128/20, w którym podzielono stanowisko sądu I instancji, odnoszące się do okoliczności, że „(…) możliwe i konieczne jest jednak kontrolowanie przez sąd administracyjny, czy organ podatkowy nie odwołał się do wszczęcia postępowania karnoskarbowego w sposób stanowiący nadużycie prawa. Innymi słowy sąd administracyjny może kontrolować, czy nie doszło do instrumentalnego wykorzystywania art. 70 § 6 pkt 1 OrdPU ze względu na wszystkie okoliczności sprawy podatkowej, a w szczególności w sytuacji, gdy wykorzystanie tego przepisu związane jest z naruszeniem zasady zaufania do organów podatkowych (art. 121 OrdPU), czy wywodzonej z prawa unijnego oraz art. 2 Konstytucji RP zasady uzasadnionych oczekiwań.”. W takim kontekście należy rozpatrywać przepis art. 70 § 6 pkt 1 Ordynacji podatkowej jako niedookreślony w zakresie, w którym miałby dawać organom podatkowym możliwość wszczynania postępowań karno-skarbowych wyłącznie w celu ochrony interesu fiskalnego Skarbu Państwa poprzez uzyskanie większej ilości czasu na przeprowadzenie postępowania i wydanie decyzji. Taki sposób postepowania spełnia bowiem przesłanki do uznania, że w takiej sytuacji dochodzi do nadużycia prawa w celu realizacji celu fiskalnego, gdyż przywołany przepis odnosi się wyłącznie do prowadzenia określonego rodzaju postępowania, w tym ze wszystkimi jego skutkami, a nie tylko możliwości stosowania skutków jego wszczęcia wobec braku faktycznej realizacji jego celu i funkcji.
Takie stwierdzenie znajduje swoje uzasadnienie np. w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 lipca 2020 r. sygn. akt I FSK 128/20 czy z dnia 30 lipca 2020 r. sygn. akt I FSK 42/20. W tym przedmiocie doszło także do wydania uchwały sankcjonującej takie stanowisko orzecznictwa (uchwała NSA z dnia 24 maja 2021 r. sygn. akt I FPS 1/21).
W odniesieniu do powyższego podkreślić jednak należy, że ocena ewentualnego instrumentalnego charakteru wszczęcia postępowania karno-skarbowego a tym samym jego faktycznego wpływu na termin biegu przedawnienia powinny być weryfikowane wyłącznie w okolicznościach faktycznych danej sprawy.
Najczęściej zadawane pytania
Czy organ podatkowy może wszcząć postępowanie karno-skarbowe tylko po to, by zatrzymać bieg przedawnienia zobowiązania?
Takie działanie jest uznawane za nadużycie prawa, ponieważ instytucja ta powinna służyć rozstrzyganiu zagadnień prawnych, a nie tylko przedłużaniu czasu na wydanie decyzji. Sąd administracyjny może zweryfikować, czy organ nie wykorzystał tego przepisu instrumentalnie w celu ochrony interesu fiskalnego. W przypadku takiego nadużycia nie dochodzi do zawieszenia biegu terminu przedawnienia.
Co się dzieje z terminem przedawnienia, jeśli organ wszczyna postępowanie karno-skarbowe tuż przed jego upływem bez rzeczywistych podstaw?
Jeśli wszczęcie postępowania ma charakter instrumentalny i służy wyłącznie uniknięciu przedawnienia, nie skutkuje ono zawieszeniem biegu terminu. Organ nie może polegać na tym przepisie, jeśli nie prowadzi postępowania w sposób rzeczywisty, a jedynie pozoruje czynności lub je zawiesza. Takie zachowanie narusza zasadę zaufania do organów podatkowych oraz zasady uzasadnionych oczekiwań podatnika.
Jak sądy administracyjne oceniają sytuację, gdy organ podatkowy wykorzystuje postępowanie karno-skarbowe tylko do uzyskania czasu?
Sądy uznają takie działanie za nadużycie prawa, jeśli organ nie dąży do rzeczywistego rozstrzygnięcia sprawy, a jedynie do przedłużenia postępowania podatkowego. Linia orzecznicza wskazuje, że przepis ten nie daje organom prawa do instrumentalnego stosowania go w celu ochrony interesu Skarbu Państwa. Ocena taka wymaga jednak weryfikacji wszystkich okoliczności faktycznych konkretnej sprawy.
Czy wszczęcie postępowania karno-skarbowego zawsze wstrzymuje bieg przedawnienia zobowiązania podatkowego?
Nie, wszczęcie to nie zawsze skutkuje zawieszeniem biegu przedawnienia, zwłaszcza gdy ma ono charakter instrumentalny. Sąd może uznać, że organ nadużył prawa, jeśli postępowanie nie jest prowadzone w sposób rzeczywisty lub służy jedynie przedłużeniu czasu na wydanie decyzji. W takim przypadku termin przedawnienia biegnie dalej, co może prowadzić do umorzenia postępowania podatkowego.
Masz pytanie podatkowe albo spór z urzędem?
Od tego pytania zaczyna się większość rozmów z prawnikiem. Konsultacja jest płatna, 600 zł netto. Płacisz za realną poradę: powiemy, czy masz problem prawny, co da się z nim zrobić i ile to mniej więcej kosztuje. Na nic dalej Cię to nie wiąże, a przepisy zostaw nam, od tego jesteśmy.
- 1 Rozmowa
Mówisz, co się dzieje, własnymi słowami.
- 2 Co dalej
Powiemy, jakie masz wyjścia i ile to kosztuje.
- 3 Działamy
Dajesz zielone światło i sprawa jest nasza.
Praktyka obejmuje bieżące doradztwo w zakresie prawa administracyjnego oraz podatkowego. Posiada szerokie doświadczenie w zakresie obsługi postępowań sądowych, administracyjnych, podatkowych oraz sądowo-administracyjnych dotyczących zarówno klientów indywidualnych, jak również podmiotów gospodarczych, w tym także uzyskane w ramach wieloletniej obsługi jednostek samorządu terytorialnego i innych jednostek sektora finansów publicznych.
Zobacz profil →Nie przegap kolejnej analizy
Co miesiąc najważniejsze nowelizacje i ich praktyczne skutki dla biznesu, zebrane i zinterpretowane przez prawników HWW.
