W świetle powyższego należy zadać sobie pytanie co dokładnie, tj. jakie elementy umowy określają naturę stosunku ubezpieczenia. Otóż przede wszystkim istotą umowy ubezpieczenia jest takie ukształtowanie stosunków pomiędzy ubezpieczonym a ubezpieczycielem, w którym ubezpieczyciel ryzykuje, że będzie musiał wypłacić ubezpieczonemu środki wyższe, niż uzyskane ze składek w przypadku materializacji zdarzenia (wypadku ubezpieczeniowego) określonego stosunkiem ubezpieczenia, jakim może być w zależności od rodzaju umowy ubezpieczenia wypadek komunikacyjny, śmierć itp.
W przypadku zatem sformułowania warunków ubezpieczenia w taki sposób, że ubezpieczyciel nie ponosi faktycznie żadnego ryzyka związanego z ochroną ubezpieczeniową należy to uznać za sprzeczne z naturą umowy ubezpieczenia. Typowym przykładem takiego stanu rzeczy jest ukształtowanie stosunku ubezpieczenia w taki sposób, że ubezpieczyciel za wystąpienie zdarzenia, z którym wiąże się ochrona ubezpieczeniowa odpowiada wyłącznie w wysokości zbliżonej do wpłaconych składek ubezpieczeniowych.
Sprzeczność z przepisami powodująca nieważność umowy ubezpieczenia często dotyczy również tych postanowień, które w sposób szeroki wyłączają odpowiedzialność ubezpieczyciela w przypadkach, które stanowią o naruszeniu natury umowy ubezpieczenia.
Jaki jest skutek sprzeczności określonych postanowień umowy ubezpieczenia z przepisami kształtującymi naturę stosunku ubezpieczeniowego? Otóż są one nieważne, a w ich miejsce zastosowanie znajdują unormowania przepisów prawa powszechnie obowiązującego.
Powyższe jest przykładem rażąco nieprawidłowego formułowania umów z kontrahentami przez towarzystwa ubezpieczeniowe. Niezależnie od tych, nie tak zresztą rzadkich, przypadków nieprawidłowych praktyk towarzystw ubezpieczeniowych, można wskazać na bardziej powszechne przejawy nadużywania dominującej pozycji w stosunku ubezpieczenia, a to poprzez wprowadzanie do umów ubezpieczenia tzw. klauzul niedozwolonych. Klauzule takie nie są wiążące dla drugiej strony.
Definicję klauzuli niedozwolonej przewiduje treść przepisu art.. 3851par. 1 k.c., zgodnie z którym:
Postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny.
Dla oceny, czy doszło do sformułowania postanowień umowy w sposób, który pozwala na zakwalifikowanie ich jako niedozwolonych konieczna jest zawsze kazuistyczna analiza pod kątem spełnienia przesłanek określonych w/w przepisem.
To, co na pewno na pierwszy rzut oka winno budzić wątpliwości, to niezgodne z dobrymi obyczajami lub rażąco sprzeczne z interesami ubezpieczonego postanowienia w przedmiocie:
- wycofania się z umowy ubezpieczenia (np. opłata likwidacyjna);
- pobieranie opłat manipulacyjnych, administracyjnych niezależnie od składek ubezpieczeniowych;
- rażąco niewspółmierne korzyści towarzystwa ubezpieczeniowego w stosunku do ryzyka ubezpieczeniowego;
- nieuzasadnione naturą stosunku ubezpieczenia wprowadzenie wielu przesłanek zwalniających ubezpieczyciela z ochrony ubezpieczeniowej
- połączenie umowy ubezpieczenia z inną umową (np. inwestycyjną) w sposób, który minimalizuje znaczenie ochrony ubezpieczeniowej lub czyni ją fikcyjną.
*Treść niniejszego artykułu odzwierciedla jedynie stanowisko autora. Autor nie ponosi odpowiedzialności za umieszczoną w nim zawartość merytoryczną ani za sposób wykorzystania zawartych w nim informacji.
Najczęściej zadawane pytania
Co decyduje o naturze umowy ubezpieczenia?
Istotą umowy jest ukształtowanie stosunku, w którym ubezpieczyciel przejmuje ryzyko wypłaty odszkodowania wyższego niż zebrane składki po zaistnieniu zdarzenia. Jeśli towarzystwo nie ponosi faktycznego ryzyka, umowa ta jest sprzeczna z naturą ubezpieczenia. W takim przypadku postanowienia mogą zostać uznane za nieważne.
Czy ubezpieczyciel może wypłacać odszkodowanie równe wysokości wpłaconych składek?
Nie, jest to typowy przykład praktyki sprzecznej z naturą umowy ubezpieczenia. Ubezpieczyciel musi ponosić ryzyko wypłaty środków przekraczających wartość składek w przypadku materializacji zdarzenia. Takie sformułowanie warunków jest nieważne, a stosuje się wtedy przepisy prawa powszechnie obowiązującego.
Co to są klauzule niedozwolone w umowach ubezpieczeniowych?
Są to postanowienia nieuzgodnione indywidualnie, które kształtują prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami lub rażąco naruszają interesy klienta. Tego typu klauzule nie wiążą ubezpieczonego, chyba że dotyczą głównych świadczeń stron i są sformułowane jednoznacznie. Takie postanowienia nie wiążą konsumenta.
Jakie przykłady postanowień mogą zostać uznane za niedozwolone?
Do takich praktyk należą opłaty likwidacyjne przy wycofaniu się z umowy czy pobieranie dodatkowych opłat manipulacyjnych. Niedozwolone są również rażące niewspółmierności korzyści towarzystwa do ryzyka czy sztuczne ograniczanie ochrony ubezpieczeniowej. Połączenie ubezpieczenia z inną umową w sposób fikcyjny również może być kwestionowane.
Jakie skutki prawne mają postanowienia sprzeczne z naturą umowy ubezpieczenia?
Postanowienia takie są nieważne, co oznacza, że nie wywołują one zamierzonych skutków dla stron umowy. W ich miejsce stosuje się odpowiednie unormowania zawarte w przepisach prawa powszechnie obowiązującego. Jest to mechanizm chroniący ubezpieczonego przed nadużyciami.
Szykuje się spór albo postępowanie?
Od tego pytania zaczyna się większość rozmów z prawnikiem. Konsultacja jest płatna, 600 zł netto. Płacisz za realną poradę: powiemy, czy masz problem prawny, co da się z nim zrobić i ile to mniej więcej kosztuje. Na nic dalej Cię to nie wiąże, a przepisy zostaw nam, od tego jesteśmy.
- 1 Rozmowa
Mówisz, co się dzieje, własnymi słowami.
- 2 Co dalej
Powiemy, jakie masz wyjścia i ile to kosztuje.
- 3 Działamy
Dajesz zielone światło i sprawa jest nasza.
HWW Hewelt Wojnowski Lindner i Wspólnicy to warszawska kancelaria prawna doradzająca przedsiębiorcom i podmiotom publicznym. Łączymy doświadczenie w prawie gospodarczym, energetyce, podatkach, ochronie danych osobowych i sporach sądowych, dostarczając rozwiązania dopasowane do realiów biznesowych klientów.
Poznaj kancelarię →Nie przegap kolejnej analizy
Co miesiąc najważniejsze nowelizacje i ich praktyczne skutki dla biznesu, zebrane i zinterpretowane przez prawników HWW.
