Nowelizacja Kodeksu Spółek Handlowych, wybrane zmiany

Grupa spółek jako zjawisko faktyczne jest znane i cieszy się dużą popularnością na rynku. Grupa spółek nie posiada osobowości prawnej ani zdolności prawnej, nie jest na gruncie kodeksu spółek handlowych odrębnym podmiotem prawa. Odrębność podmiotowa przysługuje odrębnie każdemu uczestnikowi. Istotą problemu jest jednak to, że obok interesu każdego uczestnika pojawia się interes ponadindywidualny, interes grupy spółek. Interesy te nierzadko ścierają się ze sobą powodując konflikty, co może się negatywnie odbijać na spółach zależnych i ich wierzycielach. Te dwa czynniki, czyli powszechność funkcjonowania w ramach grupy spółek oraz konieczność ochrony spółek zależnych oraz ich wierzycieli kierowały projektodawcą przy wprowadzaniu nowych przepisów.

DEFINICJA LEGALNA GRUPY SPÓŁEK

Zgodnie z przepisem art. 4 § 1 pkt 51 KSH poprzez grupę spółek rozumie się spółkę dominującą i spółkę albo spółki zależne, będące spółkami kapitałowymi, kierujące się zgodnie z uchwałą o uczestnictwie w grupie spółek wspólną strategią w celu realizacji wspólnego interesu (interes grupy spółek), uzasadniającą sprawowanie przez spółkę dominującą jednolitego kierownictwa nad spółką zależną albo spółkami zależnymi.

Czynnościami dodatkowymi koniecznymi do uczestnictwa w grupie spółek są:

1. podjęcie większością trzech czwartych głosów przez zgromadzenie wspólników albo walne zgromadzenie spółki zależnej uchwały o uczestnictwie w grupie spółek ze wskazaniem spółki dominującej
2. ujawnienia faktu uczestnictwa spółki w grupie spółek w rejestrze w drodze wzmianki (art. 211 3 KSH.).

INSTYTUCJA WIĄŻĄCEGO POLECENIA

Przepis art. 212 KSH reguluje wydawanie wiążących poleceń przez spółkę dominującą. Wiążące polecenia są swego rodzaj narzędziem w rękach spółki dominującej w celu realizacji wspólnego interesu w ramach grupy spółek oraz faktycznego kierownictwa nad spółką zależną albo spółkami zależnymi. Pod rygorem nieważności wymagane jest zachowanie formy pisemnej lub elektronicznej wydawanego polecenia wiążącego. Przepisy wskazują na minimalną treść wiążącego polecenia (oczekiwane zachowanie w ramach polecenia, wskazanie interesu grupy spółek uzasadniającego wykonanie przez spółkę zależną wiążącego polecenia, przewidywane korzyści lub szkody spółki zależnej jako następstwa wykonania polecenia, przewidywany sposób i termin naprawienia spółce zależnej szkody). Wykonanie bądź odmowa wykonania wiążącego polecenia wymaga podjęcia uchwały zarządu spółki zależnej.

Przesłanki odmowy wykonania wiążącego polecenia można podzielić na ustawowe i pozaustawowe. Spółka zależna, zgodnie z przepisem art. 214 § 1 KSH, odmawia wykonania wiążącego polecenia, jeżeli jego wykonanie doprowadziłoby do niewypłacalności albo zagrożenia niewypłacalnością spółki zależnej. Jest dodatkowo szczególna podstawa odmowy wykonania wiążącego polecenia dla spółek innych niż jednoosobowe, czyli sprzeczność z interesem spółki zależnej i obawa braku naprawienia szkody przez spółkę dominującą w okresie 2 najbliższych lat.

Ponadto ustawodawca przyznaje uczestnikom grupy spółek uprawnienie do autonomicznego określenia dodatkowych przesłanek odmowy wykonania wiążącego polecenia w umowie lub statucie spółki zależnej. Skuteczność przyjęcia dodatkowych przesłanek jest obarczona obowiązkiem odkupienia przez spółkę dominującą udziałów albo akcji tych wspólników albo akcjonariuszy spółki zależnej, którzy nie zgadzają się na zmianę.

ODPOWIEDZIALNOŚĆ ZA SZKODĘ WYRZĄDZONĄ SPÓŁCE ZALEŻNEJ W WYNIKU WYKONANIA WIĄŻĄCEGO POLECENIA

Zgodnie z przepisem art. 2112 § 1 KSH spółka dominująca odpowiada wobec spółki zależnej uczestniczącej w grupie spółek za szkodę, która została wyrządzona wykonaniem wiążącego polecenia i która nie została naprawiona w terminie wskazanym w wiążącym poleceniu, chyba że nie ponosi winy.

Zakres tej odpowiedzialności podlega ograniczeniu względem spółki zależnej jednoosobowej do sytuacji, w której wykonanie wiążącego polecenia doprowadziło do niewypłacalności spółki zależnej. Pozostałe rodzaje spółek zależnych nie zostały objęte powyższym ograniczeniem.

Przy badaniu odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną wykonaniem wiążącego polecenia bierze się pod uwagę także obowiązek lojalności wobec spółki zależnej podczas wydawania i wykonania wiążącego polecenia. Ustawodawca nie wyjaśnił w żaden sposób czym ten obowiązek lojalności może się przejawiać, być może chodzi o zachowanie działanie w granicach normlanego ryzyka gospodarczego bądź podejmowanie działań możliwie najmniej uciążliwych dla spółki zależnej. Zwrot ten zostanie najprawdopodobniej doprecyzowany przez orzecznictwo.

ODPOWIEDZIALNOŚĆ SPÓŁKI DOMINUJĄCEJ ZA SZKODĘ WYRZĄDZONĄ WSPÓLNIKOM/ AKCJONARIUSZOM SPÓŁKI ZALEŻNEJ W WYNIKU WYKONANIA WIĄŻĄCEGO POLECENIA

Przesłankami wystąpienia tej odpowiedzialności są:

• Spółka dominująca ma większość głosów, która umożliwia podjęcie uchwały o uczestnictwie w grupie spółek oraz o zmianie umowy albo statutu tej spółki zależnej
• Stan opisany w pkt 1 występuję w chwili wydania wiążącego polecenia
• Następstwem wykonania przez spółkę zależną wiążącego polecenia jest obniżenie wartości udziału/ akcji wspólnika spółki zależnej

Szkodą w tej sytuacji będzie więc obniżenie wartości udziału wspólnika/ akcji akcjonariusza. Powództwo o naprawienie szkody wytacza się według miejsca siedziby spółki zależnej uczestniczącej w grupie spółek. Nie później niż z chwilą wniesienia tego powództwa wspólnik albo akcjonariusz wzywa spółkę dominującą do naprawienia, w terminie 30 dni od dnia otrzymania wezwania, szkody wyrządzonej spółce zależnej wykonaniem wiążącego polecenia (art. 2113 § 3 KSH). W związku z tym odpowiedzialność wygaśnie w chwili naprawienie szkody wyrządzonej spółce zależnej wykonaniem wiążącego polecenia.

Termin przedawnienia dla roszczeń wspólnika/ akcjonariusza wynosi 3 lata od dnia, w którym wspólnik / akcjonariusz dowiedział się o szkodzie, a w każdym przypadku z upływem 5 lat, od dnia w którym nastąpiło zdarzenie wyrządzające szkodę ( 2113 § 4-5 KSH).

ODPOWIEDZIALNOŚĆ SPÓŁKI DOMINUJĄCEJ ZA SZKODĘ WYRZĄDZONĄ WIERZYCIELOWI SPÓŁKI ZALEŻNEJ ART. 2114 KSH

Przesłanki poniesienia tej odpowiedzialności są następujące:

1. bezskuteczność egzekucji przeciwko spółce zależnej uczestniczącej w grupie spółek
2. szkoda i związek przyczynowy (na gruncie tych przepisów ustawodawca wprowadził założenie, że szkoda, której naprawienia może dochodzić wierzyciel spółki zależnej, obejmuje wysokość niezaspokojonej wierzytelności wobec tej spółki)
3. przesłanki wyłączające odpowiedzialność: spółka dominująca nie ponosi winy lub szkoda nie powstała w następstwie wykonania przez spółkę zależną wiążącego polecenia

Projekt uregulowania problematyki grupy spółek miał mieć charakter szczątkowy, ale jak łatwo zauważyć obszerność i kazuistyczność wprowadzanych zmian przeczy temu założeniu.