Zastępstwo procesowe – co to jest?

Czym jest zastępstwo procesowe w rozumieniu ogólnym?

Zanim przejdzie się do poszczególnych regulacji takich jak Kodeks postępowania karnego czy cywilnego, należy w pierwszej kolejności pochylić się nad samą ideą zastępstwa procesowego. W założeniu instytucja zastępstwa procesowego polega na reprezentowaniu przez podmiot profesjonalny klienta w postępowaniach sądowych na różnych płaszczyznach. W treści pierwszego pisma w sprawie prawnik profesjonalny przedkłada pełnomocnictwo udzielone mu do działania w imieniu i na rzecz klienta, tym samym zyskując prawo do składania w jego imieniu wniosków, zarzutów, zawierania ugód oraz zaskarżania wyroków wydawanych w sprawie.

Zastępstwo procesowe w postępowaniu cywilnym

Na gruncie Kodeksu postępowania cywilnego zamysł zastępstwa procesowego wprowadza art. 86 k.p.c., przyznając stronom możliwość działania przed sądem osobiście lub przez pełnomocnika. Na podstawie przytoczonego przepisu ustawodawca pozostawia stronom prawo wyboru w kontekście wyboru, czy będą działać samodzielnie, czy jednak skorzystają z pomocy profesjonalisty. Samo działanie przed sądem jest pojęciem obejmującym podejmowanie wszelkich czynności procesowych przewidzianych na każdym etapie postępowania, zarówno na rozprawie, jak i poza nią. Chodzi tutaj o reprezentowanie klienta w toku posiedzenia, jak również sporządzanie pism procesowych oraz podejmowanie innych czynności koniecznych do zabezpieczenia jego najlepszego interesu. Należy jednak pamiętać, że sam fakt występowania profesjonalnego pełnomocnika w sprawie nie wyklucza osobistego udziału strony w czynnościach procesowych.

W zakresie postępowania cywilnego ustawodawca w pewnych określonych sytuacjach nakłada tzw. przymus adwokacko-radcowski uregulowany w treści art. 87¹ k.p.c. W postępowaniu przed Sądem Najwyższym zastępstwo stron przez odpowiednio adwokatów albo radców prawnych jest wymogiem ustawowym, bowiem zgodnie z dyspozycją przytoczonego przepisu strona działająca samodzielnie i osobiście nie ma tzw. zdolności postulacyjnej. Zgodnie z najnowszym orzecznictwem Sądu Najwyższego uznaje się, że celem przymusu adwokacko-radcowskiego jest zapewnienie, aby środki zaskarżenia kierowane do Sądu Najwyższego odpowiadały ustawowym wymaganiom i prezentowały poziom merytoryczny, jakiego można oczekiwać od osoby uprawnionej do świadczenia profesjonalnej pomocy prawnej.

Również w zakresie postępowań w sprawach dotyczących własności intelektualnej ustawodawca wskazał konieczność profesjonalnego zastępstwa procesowego, w tym jednak przypadku zastrzeżona jest też możliwość udziału rzecznika patentowego.

Pełnomocnik z urzędu w postępowaniu cywilnym

Na gruncie Kodeksu postępowania cywilnego zapewniona jest również możliwość pomocy prawnej „z urzędu”, co stanowi emanację reguły z art. 45 Konstytucji RP stanowiącej wyraz realizacji konstytucyjnego prawa do sądu. Wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu może złożyć zarówno strona zwolniona w całości lub w części z kosztów sądowych, jak i strona, która takiego zwolnienia nie uzyskała. Ustanowienie dla strony pełnomocnika z urzędu co do zasady następuje tylko na wniosek strony.

Wyjątkowo sąd może ustanowić adwokata lub radcę prawnego z urzędu bez wniosku strony w sprawach o ubezwłasnowolnienie, o uchylenie oraz zmianę ubezwłasnowolnienia dla osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, lub dla osoby ubezwłasnowolnionej, jeżeli osoba ta ze względu na stan zdrowia psychicznego nie jest zdolna do złożenia wniosku, a sąd uzna udział adwokata lub radcy prawnego w sprawie za potrzebny. Wniosek taki może zostać złożony przed wszczęciem postępowania, w sądzie, w którym sprawa ma być wytoczona. Strona ma również możliwość złożenia go na każdym późniejszym etapie postępowania.

Zastępstwo procesowe w postępowaniu karnym

Na kanwie przepisów postępowania karnego kwestia zastępstwa procesowego ulega rozszerzeniu ze względu na podział na obrońców i pełnomocników w zależności od strony, którą prawnik profesjonalny ma reprezentować w toku postępowania. W pierwszej kolejności ustawodawca zastrzegł, iż zarówno oskarżonemu i jak i oskarżycielowi posiłkowemu na gruncie art. 77 Kodeksu postępowania karnego, jednocześnie przysługuje nie więcej niż trzech obrońców lub pełnomocników.

Podobnie jak w postępowaniu cywilnym, Kodeks postępowania karnego przewiduje w treści przepisów realizację zasady konstytucyjnej wyrażonej w treści art. 42 ust. 2 Konstytucji RP, zgodnie z którą każdy, przeciw komu prowadzone jest postępowanie karne, ma prawo do obrony we wszystkich stadiach postępowania. Na łamach przepisów k.p.k. potocznie prawo do obrońcy z urzędu nazywane jest prawem ubogiego. Oskarżony ma prawo domagać się, aby został mu wyznaczony obrońca z urzędu, jeżeli tylko zostaną spełnione dwa warunki, mianowicie nie ma obrońcy z wyboru oraz wykaże, iż nie jest w stanie ponieść kosztów obrony bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie i rodziny. Niniejszą regułę odzwierciedla w Kodeksie art. 78 k.p.k., a sama zaś decyzja w przedmiotowej kwestii podejmowana jest w drodze zarządzenia przez prezesa sądu, przewodniczącego wydziału, upoważnionego sędziego lub referendarza sądowego w określonych ustawą przypadkach.

Choć prawo ubogiego jest uprawnieniem fakultatywnym w rozumieniu Kodeksu postępowania karnego, jak również samych praw oskarżonego, ustawa przewiduje też okoliczności, w przypadku których zaistnienia działanie obrońcy profesjonalnego jest konieczne. Wymogi obrony obligatoryjnej określa przepis art. 79 oraz art. 80 k.p.k., gdzie enumeratywnie wskazane są sytuacje wymagające udziału prawnika profesjonalnego, tj.:

• gdy oskarżony nie ukończył 18 lat;
• gdy oskarżony jest głuchy, niemy lub niewidomy;
• gdy oskarżony zachodzi uzasadniona wątpliwość, czy jego zdolność rozpoznania znaczenia czynu lub kierowania swoim postępowaniem nie była w czasie popełnienia tego czynu wyłączona lub w znacznym stopniu ograniczona;
• gdy oskarżony zachodzi uzasadniona wątpliwość, czy stan jego zdrowia psychicznego pozwala na udział w postępowaniu lub prowadzenie obrony w sposób samodzielny oraz rozsądny;
• gdy sąd uzna to za niezbędne ze względu na inne okoliczności utrudniające obronę;
• gdy prowadzone jest przeciwko oskarżonemu postępowanie przed sądem okręgowym, w którego toku zarzucono mu popełnienie zbrodni.

Obrońca  zarządu, na mocy art. 81 k.p.k., wyznaczany jest z listy obrońców.

Prawo do obrony działa nie tylko w Konstytucji

Jak wynika z powyższego wywodu, prawo do obrony wynikające podstawowych reguł przewidzianych w treści Konstytucji RP jest szeroko obwarowane regulacjami nie tylko w wymiarze jednej płaszczyzny prawa. Ustawodawca na równi przyznaje stronom postępowania możliwość samodzielnego wyboru pełnomocnika, jak również pozwala na ubieganie się w określonych okolicznościach o przyznanie zastępcy procesowego z urzędu. Jest to wyraz jednoczesnej dbałości o respektowanie podstawowych reguł procesu sądowego, jak również uznania wolnej ręki obywateli w zakresie dotyczącym dochodzenia swoich roszczeń i obrony ważnych dla nich interesów.

Potrzebujesz pomocy w tym temacie? Napisz do nas!