Wpływ rozporządzenia (UE) 2024/1689 na sytuację prawną przedsiębiorców w Polsce
Uwagi na tle nowelizacji harmonogramu stosowania oraz krajowych rozwiązań instytucjonalnych
Streszczenie
Przedmiotem opracowania jest analiza obowiązków ciążących na przedsiębiorcach w związku ze stosowaniem rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1689 w sprawie sztucznej inteligencji, w stanie prawnym ukształtowanym po wejściu w życie rozporządzenia nowelizującego oraz po ogłoszeniu ustawy z dnia 3 lipca 2026 r. o systemach sztucznej inteligencji. Rozważania koncentrują się na trzech zagadnieniach: rekonstrukcji aktualnego harmonogramu stosowania poszczególnych grup przepisów, ocenie zakresu obowiązków przejrzystości oraz analizie krajowego modelu nadzoru rynku. W dalszej części przedstawiono relację reżimu aktu o sztucznej inteligencji do ogólnego rozporządzenia o ochronie danych w świetle orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, a także dotychczasowe stanowisko sądów polskich wobec algorytmicznego przetwarzania danych i wykorzystywania narzędzi generatywnych w obrocie prawnym.
**Słowa kluczowe: **akt o sztucznej inteligencji, obowiązki przejrzystości, systemy wysokiego ryzyka, nadzór rynku, zautomatyzowane podejmowanie decyzji
1. Uwagi wprowadzające
Rozporządzenie (UE) 2024/1689 stanowi pierwszą kompleksową regulację sztucznej inteligencji w porządku prawnym Unii Europejskiej. Jego konstrukcja opiera się na podejściu opartym na analizie ryzyka, wskutek czego zakres obowiązków danego podmiotu zależy nie tyle od rodzaju wykorzystywanej technologii, ile od sposobu i kontekstu jej zastosowania. Jak wskazuje się w materiałach Komisji Europejskiej, przepisy aktu nie obejmują większości systemów o minimalnym ryzyku, natomiast w wypadku systemów obarczonych szczególnym ryzykiem w zakresie przejrzystości konieczne jest poinformowanie użytkowników, że rozmawiają z maszyną, a treści wygenerowane powinny zostać odpowiednio oznaczone; z kolei systemy wysokiego ryzyka, takie jak oprogramowanie medyczne czy narzędzia rekrutacyjne, muszą spełniać rygorystyczne wymogi.
Charakterystyczną cechą omawianego aktu jest rozłożenie stosowania jego przepisów na kilka lat, przy czym harmonogram ten został następnie zmodyfikowany. Rekonstrukcja stanu prawnego obowiązującego w danym momencie wymaga zatem uwzględnienia zarówno pierwotnej treści rozporządzenia, jak i aktu nowelizującego, a także krajowych przepisów o charakterze ustrojowym i proceduralnym. Analiza odnosi się do stanu prawnego na dzień 20 sierpnia 2026 r.
2. Harmonogram stosowania przepisów aktu o sztucznej inteligencji
2.1. Etapy pierwotne
Rozporządzenie weszło w życie 1 sierpnia 2024 r., natomiast poszczególne grupy jego przepisów uzyskiwały zdolność zastosowania sukcesywnie. Od 2 lutego 2025 r. stosuje się przepisy o zakazanych praktykach oraz obowiązek zapewnienia kompetencji w zakresie sztucznej inteligencji, a od 2 sierpnia 2025 r. regulacje dotyczące modeli ogólnego przeznaczenia. Datą o znaczeniu podstawowym pozostaje 2 sierpnia 2026 r., z którą jak wskazuje Komisja, odpowiedzialność za wdrażanie, nadzorowanie i egzekwowanie aktu przypada Europejskiemu Urzędowi ds. Sztucznej Inteligencji (Biuro AI) oraz organom państw członkowskich, przy czym Biuro AI dysponuje uprawnieniami egzekucyjnymi wobec modeli ogólnego przeznaczenia, może żądać dokumentacji technicznej, oceniać modele, wymagać środków naprawczych oraz nakładać kary.
2.2. Modyfikacja harmonogramu
Istotna zmiana nastąpiła wskutek przyjęcia pakietu nowelizującego rozporządzenie. Zgodnie z komunikatem Ministerstwa Cyfryzacji pierwotny harmonogram przewidywał rozpoczęcie stosowania części przepisów dotyczących systemów wysokiego ryzyka 2 sierpnia 2026 r., a w przypadku systemów związanych z produktami regulowanymi 2 sierpnia 2027 r.; terminy te zostały przesunięte, wskutek czego przepisy dotyczące systemów wysokiego ryzyka wymienionych w załączniku III będą stosowane od 2 grudnia 2027 r., obejmując między innymi określone zastosowania w edukacji, zatrudnieniu, dostępie do podstawowych usług, wymiarze sprawiedliwości, migracji oraz niektórych działaniach organów publicznych, natomiast w odniesieniu do systemów stanowiących elementy produktów objętych unijnymi przepisami dotyczącymi bezpieczeństwa termin ten przesunięto na 2 sierpnia 2028 r. Jako ratio takiego rozwiązania wskazano, że przesunięcie terminów ma umożliwić przygotowanie norm, narzędzi i procedur potrzebnych do jednolitego stosowania wymogów.
Odroczenie nie objęło jednak obowiązków przejrzystości. Od 2 sierpnia 2026 r. podmioty stosujące systemy generujące treści mają obowiązek poinformowania odbiorców o tym, że dany materiał został wygenerowany lub zmodyfikowany przy użyciu sztucznej inteligencji, a podmioty udostępniające materiały typu deepfake w rozumieniu art. 3 pkt 60 rozporządzenia- obowiązek poinformowania odbiorcy o sztucznym pochodzeniu materiału.
Zachowano przy tym wąski okres przejściowy o charakterze techniczno-wdrożeniowym: zmiany terminów przewidują okres przejściowy dla niektórych systemów generatywnych wprowadzonych do obrotu lub oddanych do użytku przed 2 sierpnia 2026 r., a dostawcy takich systemów otrzymali czas do 2 grudnia 2026 r. na dostosowanie ich do technicznych obowiązków dotyczących oznaczania treści.
3. Obowiązki przejrzystości jako podstawowy obszar ryzyka prawnego
3.1. Zakres przedmiotowy
Z perspektywy podmiotów nieprowadzących działalności polegającej na tworzeniu modeli sztucznej inteligencji art. 50 rozporządzenia stanowi obecnie najistotniejsze źródło obowiązków. Obejmuje on cztery zasadnicze sytuacje, które Komisja opisuje następująco: należy projektować systemy w sposób zapewniający, że osoby fizyczne zostaną wyraźnie poinformowane o bezpośredniej interakcji z systemem sztucznej inteligencji; należy dodawać oznaczenia nadające się do odczytu maszynowego, umożliwiające wykrycie treści wygenerowanych lub zmanipulowanych; podmioty stosujące system muszą informować osoby fizyczne o zastosowaniu narzędzi rozpoznawania emocji i kategoryzacji biometrycznej.
Cel tej regulacji ma charakter systemowy. Jak wskazuje Komisja, obowiązki wynikające z art. 50 odnoszą się do ryzyka wprowadzenia w błąd i manipulacji, wspierając integralność ekosystemu informacyjnego, a stosuje się je od 2 sierpnia 2026 r. jako uzupełnienie innych regulacji, w tym dotyczących systemów wysokiego ryzyka oraz modeli ogólnego przeznaczenia.
3.2. Wymóg skuteczności oznaczenia
W praktyce stosowania przepisu doniosłe znaczenie mają dwa wymogi o charakterze materialnym. Po pierwsze, oznaczenie nie może mieć charakteru wyłącznie technicznego, ponieważ jak wskazuje się w informacjach o wytycznych Komisji, nie jest wystarczające, że narzędzie zapisało odpowiednie dane w metadanych pliku, gdyż odbiorca powinien otrzymać czytelną informację w formie wizualnej lub dźwiękowej. Po drugie, istotny jest moment przekazania informacji: powinna ona zostać udostępniona najpóźniej przy pierwszej ekspozycji materiału, a w mediach społecznościowych oznaczenie nie powinno być ukryte na końcu wielozdaniowego opisu.
Doprecyzowania wymaga natomiast kwestia retroaktywności. Materiały wygenerowane i udostępnione przed 2 sierpnia 2026 r. nie podlegają obowiązkowi oznaczania wstecznie.
3.3. Instrumenty soft law i ich charakter prawny
Wykładnię art. 50 wspierają dwa dokumenty przygotowane w ramach struktur unijnych. Pierwszym są wytyczne dotyczące obowiązków przejrzystości dla dostawców i podmiotów stosujących niektóre systemy sztucznej inteligencji. Drugim jest kodeks postępowania, który jak wskazuje Komisja został opracowany przez niezależnych ekspertów w procesie wielostronnym prowadzonym przez Urząd ds. Sztucznej Inteligencji i służy dostawcom oraz podmiotom stosującym generatywne systemy sztucznej inteligencji w wypełnianiu obowiązków dotyczących etykietowania i oznaczania treści, wynikających z art. 50 ust. 2, 4 i 5.
Charakter prawny kodeksu wymaga precyzyjnego ujęcia: przystąpienie do niego jest dobrowolne, jednak jego znaczenie praktyczne rośnie, o czym świadczy skala przystąpień do końca lipca 2026 r. kodeks podpisało około stu dziewięćdziesięciu podmiotów. W piśmiennictwie zasadnie przyjmuje się, że podmioty, które nie przystąpią do kodeksu, powinny wykazać zgodność z obowiązkami oznaczania w inny, równoważny sposób; ciężar wykazania takiej równoważności obciąża wówczas dostawcę lub podmiot stosujący system.
4. Obowiązek kompetencji w zakresie sztucznej inteligencji
Odrębnego omówienia wymaga obowiązek wynikający z art. 4 rozporządzenia, obowiązujący od 2 lutego 2025 r. Jego adresatem jest zarówno dostawca, jak i podmiot stosujący system, a treścią zapewnienie odpowiedniego poziomu kompetencji personelu obsługującego dane rozwiązanie. Obowiązek ten pozostaje w praktyce najsłabiej rozpoznany, mimo że jego realizacja stanowi warunek rzeczywistego, a nie wyłącznie formalnego, nadzoru człowieka nad działaniem systemu. Funkcjonalnie wiąże się on bowiem z wymogiem nadzoru ludzkiego: personel niezdolny do rozpoznania ograniczeń narzędzia nie jest w stanie sprawować nad nim kontroli merytorycznej.
5. Krajowe ramy instytucjonalne
5.1. Charakter i zakres ustawy z dnia 3 lipca 2026 r.
Mając na względzie, że akt o sztucznej inteligencji jest rozporządzeniem, obowiązuje bezpośrednio i nie wymaga transpozycji. Uchwalenie Ustawy krajowej było koniecznością dla wyznaczenia organu nadzoru rynku oraz określenia procedury jego działania. Zgodnie z art. 1 ustawy określa ona organizację i sposób sprawowania nadzoru nad rynkiem systemów sztucznej inteligencji oraz modelami ogólnego przeznaczenia w zakresie objętym rozporządzeniem 2024/1689, postępowanie w sprawie naruszenia rozporządzenia i ustawy, warunki oraz tryb akredytacji i notyfikacji jednostek oceniających zgodność, działania wspierające rozwój systemów sztucznej inteligencji, a także zasady nakładania administracyjnych kar pieniężnych.
Ustawa przewiduje przy tym wyłączenia przedmiotowe, obejmujące między innymi sprawy związane z obroną narodową oraz sprawy związane z bezpieczeństwem narodowym, w tym działania służb specjalnych.
Ustawa z dnia 3 lipca 2026 r. o systemach sztucznej inteligencji została ogłoszona w Dzienniku Ustaw z 2026 r. pod pozycją 1003, a jej zasadnicza część weszła w życie 11 sierpnia 2026 r.
5.2. Komisja Rozwoju i Bezpieczeństwa Sztucznej Inteligencji
Organem nadzoru rynku ustanowiono Komisję Rozwoju i Bezpieczeństwa Sztucznej Inteligencji. Zgodnie z informacją o ustawie sporządzoną na etapie prac prezydenckich organem nadzoru rynku będzie Komisja, która pełnić będzie również funkcję pojedynczego punktu kontaktowego, o którym mowa w rozporządzeniu 2024/1689, a do jej zadań należeć będzie w szczególności sprawowanie kontroli przestrzegania rozporządzenia i ustawy.
Przyjęto konstrukcję organu o składzie międzysektorowym, w którym obok przewodniczącego zasiadają przedstawiciele Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, Urzędu Komunikacji Elektronicznej, Komisji Nadzoru Finansowego oraz Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji. Rozwiązanie to zasługuje na aprobatę, ponieważ nadzór nad zastosowaniami sztucznej inteligencji z natury rzeczy przecina kompetencje kilku regulatorów sektorowych. Warto zauważyć, że ustawa przewiduje również obowiązki współpracy z innymi organami, w tym z Prezesem Urzędu Ochrony Danych Osobowych w zakresie spraw, o których mowa w art. 57 ust. 10 rozporządzenia 2024/1689, oraz z krajowymi organami i podmiotami publicznymi określonymi w wykazie, o którym mowa w art. 77 ust. 2 rozporządzenia, w zakresie spraw dotyczących obowiązków wynikających z prawa Unii Europejskiej i ochrony praw podstawowych.
Tryb obsadzenia organu ma charakter kwalifikowany: przewodniczącego powołuje Sejm za zgodą Senatu, przy czym Senat podejmuje uchwałę w sprawie wyrażenia zgody w terminie miesiąca od dnia przekazania mu uchwały Sejmu, a niepodjęcie uchwały w tym terminie oznacza wyrażenie zgody. Zgodnie z komunikatem Ministerstwa Cyfryzacji przewodniczący ma zostać powołany w ciągu dwóch miesięcy od wejścia ustawy w życie, a cała Komisja w ciągu trzech miesięcy, co oznacza obsadzenie stanowiska przewodniczącego w październiku 2026 r. i rozpoczęcie działalności Komisji w listopadzie.
5.3. Etapowe wejście w życie przepisów krajowych
Ustawa różnicuje moment wejścia w życie poszczególnych grup przepisów, wskutek czego powstaje przejściowa asymetria między obowiązywaniem norm materialnych i dostępnością krajowych instrumentów egzekucyjnych. Uprawnienia do kontroli, prowadzenia postępowań i nakładania kar zaczynają obowiązywać 28 października 2026 r.
Zjawisko to nie jest jednak równoznaczne z brakiem obowiązków. Normy materialne wynikają bowiem bezpośrednio z rozporządzenia, a nie z ustawy krajowej, co oznacza, że stan niezgodności powstały w okresie przejściowym może podlegać ocenie po uzyskaniu przez organ pełni kompetencji.
Na uwagę zasługuje również przypisanie ministrowi właściwemu do spraw informatyzacji funkcji organu notyfikującego oraz powierzenie akredytacji jednostek oceniających zgodność Polskiemu Centrum Akredytacji, przy czym ustawa tworzy ponadto ramy prawne funkcjonowania piaskownic regulacyjnych i przewiduje możliwość wspierania finansowego badań naukowych oraz prac rozwojowych dotyczących sztucznej inteligencji przez ministra cyfryzacji.
5.4. Instytucja opinii indywidualnej
Za rozwiązanie o istotnej doniosłości praktycznej należy uznać kompetencję do wydawania opinii indywidualnych. Zgodnie z ustawą z wnioskiem o wydanie opinii indywidualnej może zwrócić się podmiot obowiązany do stosowania rozporządzenia 2024/1689 i ustawy albo podmiot, który planuje podjąć działania, na skutek których zostanie objęty zakresem tych przepisów. Ustawa nakazuje przy tym, aby w opiniach indywidualnych i wyjaśnieniach uwzględniano zalecenia oraz opinie Europejskiej Rady ds. Sztucznej Inteligencji, o których mowa w art. 66 lit. e rozporządzenia 2024/1689.
Konstrukcja ta zbliża się funkcjonalnie do interpretacji indywidualnych znanych z prawa podatkowego. Ustawodawca przewidział ponadto mechanizm dostosowywania opinii do zmieniającego się otoczenia normatywnego, nakazując uwzględniać zmiany stanu prawnego, orzecznictwo sądów, a także akty delegowane lub wykonawcze, wytyczne, interpretacje, rekomendacje i wyjaśnienia Komisji Europejskiej lub Europejskiej Rady ds. Sztucznej Inteligencji.
5.5. Sankcje, postępowanie i kontrola sądowa
Wysokość administracyjnych kar pieniężnych określa samo Rozporządzenie. Za naruszenie zakazów z art. 5 Rozporządzenia kara wynosi do 35 000 000 euro lub jeżeli sprawcą jest przedsiębiorca albo osoba prawna, do 7% jego całkowitego rocznego światowego obrotu z poprzedniego roku obrotowego, w zależności od tego, która z tych kwot jest wyższa, przy czym w przypadku mikroprzedsiębiorcy oraz małego lub średniego przedsiębiorcy rozporządzenie przewiduje, że nałożona kara powinna mieć wymiar mniejszy. Naruszenia obowiązków operatorów oraz obowiązków przejrzystości zagrożone są karą niższą, a przekazanie organom informacji nieprawidłowych, niepełnych lub wprowadzających w błąd karą najniższą z trzech przewidzianych progów.
Ustawa krajowa reguluje natomiast tryb wymierzania kar oraz środki zaskarżenia. Przyjęto model postępowania jednoinstancyjnego z kontrolą sądową sprawowaną przez sąd powszechny: postępowanie skargowe kończy się wydaniem decyzji, a od decyzji właściwego organu krajowego przysługuje odwołanie do właściwego sądu, którym ze względu na potrzebę specjalizacji oraz wysokie wymagania co do znajomości spraw z zakresu technologii cyfrowych i nadzoru rynku jest Sąd Okręgowy w Warszawie -XVII Wydział Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów (SOKiK).
Poza sankcjami administracyjnymi ustawa zawiera również przepisy karne oraz, co zasługuje na odnotowanie jako rozwiązanie sprzyjające dobrowolnemu usuwaniu naruszeń, przepisy o układzie w sprawie warunków nadzwyczajnego złagodzenia sankcji.
Ustawa przewiduje ponadto możliwość zgłaszania poważnych incydentów oraz reagowania na sytuacje, w których system sztucznej inteligencji może zagrażać życiu, zdrowiu, bezpieczeństwu lub prawom podstawowym, a także tryb składania skarg na naruszenia przepisów. Kontrola prowadzona jest zgodnie z zatwierdzonymi planami kontroli, na podstawie uzyskanych informacji lub w ramach monitorowania przestrzegania przepisów, przez upoważnionego pracownika właściwej komórki organizacyjnej urzędu obsługującego ministra do spraw informatyzacji, co do zasady po uprzednim powiadomieniu podmiotu kontrolowanego.
6. Relacja do ogólnego rozporządzenia o ochronie danych w świetle orzecznictwa TSUE
Obowiązki związane z wykorzystaniem sztucznej inteligencji nie wyczerpują się w Akcie o sztucznej inteligencji, ponieważ równolegle znajduje zastosowanie Rozporządzenie 2016/679, a dorobek orzeczniczy Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyznacza w tym zakresie standard stosunkowo wymagający.
W wyroku w sprawie C-634/21 (SCHUFA Holding) Trybunał przyjął szeroką wykładnię pojęcia decyzji opartej wyłącznie na zautomatyzowanym przetwarzaniu. Jak odnotowano w opracowaniu naukowym poświęconym temu orzeczeniu, Trybunał uniknął rozważań co do tego, w jakim stopniu ostateczne decyzje kredytowe opierają się „wyłącznie” na zautomatyzowanym przetwarzaniu, koncentrując się na tym, że zautomatyzowany charakter ma sama decyzja dotycząca scoringu; uznał przy tym, że wartość prawdopodobieństwa ustalona przez biuro informacji kredytowej i przekazana bankowi odgrywa decydującą rolę przy udzielaniu kredytu, wobec czego jej wyliczenie należy kwalifikować jako decyzję wywołującą skutki prawne lub istotnie wpływającą na osobę, której dane dotyczą. W uzasadnieniu podkreślono ponadto konieczność traktowania przepisów rozporządzenia jako całości i zagwarantowania ochrony praw podmiotu danych również wówczas, gdy scoring dokonywany jest przez podmiot inny niż instytucja podejmująca ostateczną decyzję.
Kierunek ten został utrwalony w sprawie C-203/22 (Dun & Bradstreet Austria), w której Trybunał orzekł, że konsumenci muszą otrzymywać zrozumiałe informacje na temat sposobu profilowania ich pod kątem oceny zdolności kredytowej. Stan faktyczny sprawy jest instruktywny: operator telefonii komórkowej odmówił zawarcia umowy z powodu niewystarczającej zdolności kredytowej klientki, ustalonej w sposób zautomatyzowany przez spółkę specjalizującą się w takich usługach, a sąd krajowy stwierdził naruszenie rozporządzenia wobec nieudzielenia „istotnych informacji o zasadach” zautomatyzowanego podejmowania decyzji oraz braku wystarczającego uzasadnienia niemożliwości ich udzielenia.
Wnioskiem o charakterze systemowym jest stwierdzenie, że wymóg wyjaśnialności rezultatu algorytmicznego przestał należeć do sfery dobrych praktyk, a ochrona tajemnicy przedsiębiorstwa nie ma w tym zakresie charakteru bezwzględnego. Konsekwencje tego stanowiska sięgają przy tym dalej niż sektor finansowy, obejmując wszelkie sytuacje, w których zautomatyzowana ocena determinuje dostęp jednostki do świadczenia, usługi lub zatrudnienia.
7. Orzecznictwo sądów polskich
7.1. Konstytucyjne granice algorytmicznego przetwarzania danych
Problematyka algorytmicznego rozstrzygania o sytuacji jednostki była przedmiotem rozważań Trybunału Konstytucyjnego jeszcze przed uchwaleniem aktu o sztucznej inteligencji. W wyroku z dnia 6 czerwca 2018 r. w sprawie K 53/16 Trybunał orzekł, że art. 34a ust. 3c ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy jest niezgodny z art. 51 ust. 1 i 5 w związku z art. 31 ust. 3 oraz z art. 92 ust. 1 Konstytucji, przy czym przepis ten tracił moc obowiązującą z upływem dwunastu miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku.
Rdzeniem argumentacji było uznanie, że profilowanie osób bezrobotnych niewątpliwie oznacza gromadzenie informacji o jednostkach w rozumieniu art. 51 ust. 1 i 5 Konstytucji, wobec czego w tej sferze powinna obowiązywać zasada wyłączności ustawowej, a kompletne regulacje dotyczące zasad i trybu przeprowadzania profilowania powinny bezwzględnie znaleźć się w ustawie, natomiast pozostałe aspekty tej czynności mogą być dzielone między ustawę i rozporządzenie.
Jednocześnie Trybunał nie uwzględnił zarzutu dotyczącego braku odrębnego środka zaskarżenia, przyjmując, że ustalenie profilu nie jest ani sprawą w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji, ani orzeczeniem lub decyzją wydaną w pierwszej instancji w rozumieniu art. 78 Konstytucji, ponieważ nie stanowi ostatecznego władczego rozstrzygnięcia o prawach lub obowiązkach jednostek, przy czym zarzuty dotyczące przebiegu lub wyniku profilowania mogą być uwzględniane przez organy administracji i sądy administracyjne w ramach kontroli decyzji administracyjnych.
Rozstrzygnięcie to zachowuje aktualność jako punkt odniesienia dla oceny konstytucyjnych wymogów wobec krajowych regulacji dotyczących zautomatyzowanego przetwarzania. Odnotować przy tym należy, że Trybunał powziął istotne wątpliwości, czy obowiązujące przepisy w dostateczny sposób chronią dane osobowe osób poddanych procedurze profilowania, sygnalizując je w odrębnym postanowieniu.
7.2. Wykorzystanie narzędzi generatywnych w obrocie prawnym
Zagadnieniem, które w ostatnim okresie znalazło wyraz w orzecznictwie sądów administracyjnych, jest odpowiedzialność za rezultat wygenerowany przez system sztucznej inteligencji. W postanowieniu z dnia 23 czerwca 2026 r. w sprawie I FZ 104/26 Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że „nader krytycznie należy ocenić bezrefleksyjne korzystanie z narzędzi AI przez zawodowego pełnomocnika przy sporządzaniu pism procesowych składanych w imieniu mocodawcy do sądu, przy czym wątpliwości budzi etyczny wymiar takiego działania, zwłaszcza jeśli uwzględnić, że zawodowy pełnomocnik pobiera wynagrodzenie za świadczone usługi prawne, a jego mocodawca ma prawo oczekiwać, że sporządzane pisma będą spełniały najwyższe wymogi profesjonalizmu; trudno dopatrzyć się takiego profesjonalizmu, jeżeli działanie pełnomocnika sprowadza się do wykorzystania narzędzi dostępnych w tym samym stopniu osobom niewykonującym zawodów prawniczych”(Postanowienie NSA z 23.06.2026 r., I FZ 104/26, LEX nr 4110313).
Podstawę faktyczną tej oceny stanowiło ustalenie, że postanowienia powołane w zażaleniu wydano w rzeczywistości w innych datach niż wskazane, żadne z nich nie dotyczyło wstrzymania wykonania aktu lub czynności na podstawie art. 61 § 3 p.p.s.a., a we wszystkich trzech sprawach zażalenia skarżących zostały oddalone, przy czym ich uzasadnienia nie zawierały tez dotyczących nadmiernego formalizmu sądu ani obowiązku poszukiwania przez sąd w aktach administracyjnych okoliczności potwierdzających stanowisko strony. Sąd przyjął przy tym perspektywę prognostyczną, wskazując, że należy spodziewać się coraz częstszego korzystania z narzędzi AI przez skarżących, co będzie odczuwalne również w praktyce orzeczniczej sądów administracyjnych.
Analiza uzasadnienia prowadzi do wniosku, że przedmiotem krytyki nie było korzystanie z narzędzi generatywnych jako takie, lecz zaniechanie weryfikacji ich rezultatu. Teza ta ma znaczenie wykraczające poza praktykę zawodów prawniczych: odpowiedzialność za treść wytworzoną przy udziale systemu ponosi podmiot, który się nim posłużył, niezależnie od tego, czy przepisy sektorowe wprost do takiej sytuacji się odnoszą.
7.3. Luka regulacyjna w zakresie treści zmanipulowanych
Odnotować należy również stanowisko krajowego organu ochrony danych osobowych, wskazujące na niepełność obowiązującej regulacji. Prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych stwierdził, że niezbędne jest wprowadzenie, także do prawa polskiego, rozwiązań dostosowanych do specyfiki technologii deepfake, które będą definiować i bezpośrednio sankcjonować rozpowszechnianie szkodliwych treści wytworzonych przy jej pomocy, a także rozwiązań systemowo regulujących przeciwdziałanie negatywnym skutkom tej technologii na płaszczyźnie administracyjnej, karnej, karnoskarbowej oraz sądowej. W tym samym stanowisku zwrócono uwagę na brak w porządku prawnym Unii Europejskiej przepisów dotyczących zwalczania deepfake’ów oraz na przykład ustawodawcy włoskiego, który przyjął założenie, że sztuczna inteligencja nie jest neutralnym narzędziem technologicznym, lecz systemem zdolnym do wywierania realnych skutków w obszarze praw i wolności jednostek, i wprowadził definicję przestępstwa polegającego na nielegalnym rozpowszechnianiu sfałszowanych lub zmodyfikowanych treści cyfrowych wygenerowanych z wykorzystaniem sztucznej inteligencji.
Obowiązki oznaczania wynikające z art. 50 Rozporządzenia mają bowiem charakter prewencyjno-informacyjny i nie zastępują instrumentów ochrony dóbr osobistych ani sankcji karnych.
8. Wnioski
Przeprowadzona analiza pozwala sformułować kilka spostrzeżeń o charakterze ogólnym.
Po pierwsze, modyfikacja harmonogramu nie uzasadnia wniosku o odroczeniu obowiązków jako całości. Odroczono reżim najbardziej rozbudowany, dotyczący systemów wysokiego ryzyka, natomiast obowiązki przejrzystości oraz mechanizmy nadzoru rynku znajdują zastosowanie od 2 sierpnia 2026 r.
Po drugie, punktem wyjścia dla oceny sytuacji prawnej konkretnego podmiotu powinna być kwalifikacja prawna, a nie budowa rozbudowanego systemu zgodności. Konieczne jest ustalenie, czy dane rozwiązanie stanowi system sztucznej inteligencji w rozumieniu omawianego Rozporządzenia, w jakiej roli występuje wobec niego dany podmiot oraz czy konkretny sposób jego wykorzystania uruchamia obowiązek już znajdujący zastosowanie.
Po trzecie, obowiązki wynikające z aktu o sztucznej inteligencji należy analizować łącznie z reżimem ochrony danych osobowych. Orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości dotyczące zautomatyzowanego podejmowania decyzji wyznacza standard wyjaśnialności, który w wielu wypadkach okaże się bardziej wymagający niż same obowiązki informacyjne wynikające z art. 50.
Po czwarte, przejściowa asymetria między obowiązywaniem norm materialnych a dostępnością krajowych instrumentów egzekucyjnych nie powinna być odczytywana jako okres bezkarności. Uzyskanie przez organ nadzoru pełni kompetencji z dniem 28 października 2026 r. umożliwi bowiem ocenę stanów zaistniałych wcześniej.
Po piąte, de lege ferenda zasadne wydaje się rozważenie uzupełnienia prawa krajowego o instrumenty odnoszące się bezpośrednio do rozpowszechniania szkodliwych treści zmanipulowanych, zgodnie ze stanowiskiem sygnalizowanym przez organ ochrony danych osobowych.
Wykaz źródeł
Akty prawne
- Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1689 z dnia 13 czerwca 2024 r. w sprawie ustanowienia zharmonizowanych przepisów dotyczących sztucznej inteligencji (Dz. Urz. UE L 2024/1689 z 12.07.2024).
- Rozporządzenie zmieniające rozporządzenia (UE) 2024/1689 i (UE) 2018/1139 w odniesieniu do uproszczenia wdrażania zharmonizowanych przepisów dotyczących sztucznej inteligencji.
- Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r.
- Ustawa z dnia 3 lipca 2026 r. o systemach sztucznej inteligencji (Dz. U. z 2026 r. poz. 1003).
- Ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy.
Orzecznictwo
- Wyrok TSUE z dnia 7 grudnia 2023 r., C-634/21 (SCHUFA Holding).
- Wyrok TSUE z dnia 27 lutego 2025 r., C-203/22 (Dun & Bradstreet Austria).
- Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 6 czerwca 2018 r., K 53/16.
- Postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 czerwca 2026 r., I FZ 104/26.
Dokumenty instytucji Unii Europejskiej
- Wytyczne dotyczące obowiązków przejrzystości dla dostawców i podmiotów stosujących niektóre systemy sztucznej inteligencji, Komisja Europejska.
- Kodeks postępowania w zakresie przejrzystości treści generowanych przez sztuczną inteligencję, Urząd ds. Sztucznej Inteligencji.
- Materiały informacyjne Komisji Europejskiej dotyczące aktu w sprawie sztucznej inteligencji.
Dokumenty i stanowiska organów krajowych
- Informacja o ustawie z dnia 3 lipca 2026 r. o systemach sztucznej inteligencji (druk nr 2443), Kancelaria Prezydenta RP.
- Uzasadnienie i ocena skutków regulacji projektu ustawy o systemach sztucznej inteligencji, Kancelaria Prezesa Rady Ministrów.
- Komunikaty Ministerstwa Cyfryzacji dotyczące ustawy o systemach sztucznej inteligencji oraz zmian w stosowaniu aktu o sztucznej inteligencji.
- Stanowisko Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych w sprawie przepisów dotyczących deepfake’ów.
- Materiały Rzecznika Praw Obywatelskich dotyczące profilowania osób bezrobotnych.
Stan prawny na dzień 20 sierpnia 2026 r. Opracowanie ma charakter naukowo-informacyjny i nie stanowi porady prawnej.
Sprawa z własności intelektualnej?
Od tego pytania zaczyna się większość rozmów z prawnikiem. Opisz sprawę własnymi słowami. Sprawdzimy, czy możemy pomóc, i przedstawimy zakres, cenę oraz termin porady. Wycena nie zobowiązuje, a przepisy zostaw nam, od tego jesteśmy.
- 1 Rozmowa
Mówisz, co się dzieje, własnymi słowami.
- 2 Co dalej
Powiemy, jakie masz wyjścia i ile to kosztuje.
- 3 Działamy
Dajesz zielone światło i sprawa jest nasza.
Wolisz od razu porozmawiać? Umów konsultację.
Doświadczenie zawodowe zdobywała w warszawskich kancelariach, w tym w kancelarii notarialnej oraz kancelarii radcowsko-adwokackiej, gdzie wspierała starszych prawników w sprawach z zakresu prawa cywilnego, w tym w postępowaniach sądowych, a także w bieżącej obsłudze prawnej przedsiębiorstw. Obecnie wspiera zespół procesowy oraz korporacyjny kancelarii, uczestnicząc w obsłudze prawnej przedsiębiorstw oraz fundacji rodzinnych.
Zobacz profil →Nie przegap kolejnej analizy
Newsletter „Miesięczny Legal Check” zbiera co miesiąc najważniejsze nowelizacje i ich praktyczne skutki dla biznesu, zinterpretowane przez prawników HWW.
