Zasady, podstawy i przebieg arbitrażu inwestycyjnego

Jednym z poważniejszych zagrożeń, z jakimi spotykają się inwestorzy zagraniczni, są spory z państwem przyjmującym. Konflikty te mogą wynikać zarówno z naruszenia przez państwo zobowiązań wynikających z prawa międzynarodowego lub zawartych umów inwestycyjnych, jak i z niekorzystnych zmian w krajowym ustawodawstwie, które pogarszają sytuację inwestora.

Lokowanie kapitału za granicą wymaga zatem nie tylko odpowiedniej strategii biznesowej, ale również znajomości mechanizmów ochrony inwestycji. Jednym ze sposobów zwiększenia bezpieczeństwa dla inwestora przy rozwiazywania tego rodzaju sporów jest arbitraż inwestycyjny.

Czym jest arbitraż inwestycyjny?

Arbitraż inwestycyjny jest mechanizmem mającym na celu zapobieżenie nierównej pozycji inwestora zagranicznego oraz państwa, na którego rynku realizowana jest inwestycja. Jego kluczową zaletą jest umiędzynarodowienie sporu – zamiast rozstrzygania konfliktu przez sądy krajowe państwa przyjmującego, sprawa trafia przed niezależny, międzynarodowy trybunał arbitrażowy. Takie rozwiązanie ogranicza ryzyko arbitralności oraz potencjalnej stronniczości sądów krajowych, zapewniając inwestorom większą neutralność i przewidywalność w dochodzeniu ich praw.

Kiedy powstaje spór inwestycyjny?

Spór inwestycyjny rodzi się w momencie, gdy państwo przyjmujące narusza prawa inwestora zagranicznego w sposób wpływający na jego inwestycję.  Do najczęstszych przyczyn sporów należą przypadki dyskryminacji inwestorów zagranicznych w stosunku do inwestorów krajowych, wprowadzanie ograniczeń w transferze zysków i kapitału czy nakładanie nieuzasadnionych obciążeń finansowych lub regulacyjnych na przedsiębiorców zagranicznych. Istotne jest, że naruszenia te mogą wynikać zarówno z aktywnego działania państwa (np. poprzez wprowadzenie nowych restrykcji), jak i z jego zaniechania, (np. poprzez brak zapewnienia inwestorowi zagranicznemu odpowiedniego poziomu ochrony i bezpieczeństwa inwestycji).

Podstawy dochodzenia roszczeń:

Aby inwestor mógł skorzystać z arbitrażu inwestycyjnego konieczna jest zgoda państwa przyjmującego. Najpowszechniejszym źródłem takiej zgody są tzw. BIT-y, czyli dwustronne umowy o popieraniu i ochronie inwestycji, które zawierają stosowne klauzule arbitrażowe i stanowią podstawę większości postępowań arbitrażowych. Zgoda na arbitraż może wynikać także z umowy inwestycyjnej zawartej bezpośrednio pomiędzy państwem a inwestorem zagranicznym, jeśli przewiduje ona odrębną klauzulę arbitrażową. Zdarza się również, że państwo wyraża zgodę na arbitraż w umowach wielostronnych, czego przykładem jest Traktat Karty Energetycznej (ECT). Co istotne – raz udzielonej zgody na arbitraż państwo nie może jednostronnie wycofać.

Przebieg postępowania arbitrażowego:

Postępowanie arbitrażowe rozpoczyna się od złożenia pisemnego wniosku o przeprowadzenie arbitrażu lub koncyliacji do Sekretarza Generalnego. Następnie do rozpoznania sprawy powołuje się trybunał arbitrażowy – z uwagi na fakt, że wyrok zapada większością głosów liczba arbitrów musi być nieparzysta. Arbitrzy są wyznaczani wspólnie przez obie strony sporu.

Przy rozpatrywaniu wniosku Trybunał stosuje prawo, które zostało wskazane przez strony postępowania, a w przypadku braku porozumienia w tej kwestii, zastosowanie znajduje prawo państwa będącego stroną sporu oraz odpowiednie zasady prawa międzynarodowego. Istotne jest, że trybunał nie może odmówić rozstrzygnięcia sprawy z powodu braku wystarczających przepisów lub ich niejasności.

Warto mieć na uwadze, że wyroki trybunału arbitrażowego są ostateczne – Konwencja (ICSID) nie przewiduje możliwości odwołania od nich. Orzeczenia arbitrażowe są wykonywane na terytorium państwa zgodnie z jego prawem, w taki sam sposób jak wyroki sądów krajowych.

Podsumowanie:

Arbitraż inwestycyjny pełni fundamentalną rolę w systemie ochrony inwestorów zagranicznych przed ryzykiem arbitralnych działań państw przyjmujących. Wraz ze wzrostem skali inwestycji transgranicznych, państwa przyjmujące mogą coraz bardziej obawiać się o pozycję rynkową swoich krajowych przedsiębiorstw, co rodzi ryzyko wprowadzania przez nie ustawodawstwa o charakterze preferencyjnym, mającego na celu ochronę krajowych przedsiębiorstw przed konkurencją zagraniczną. Sprawnie funkcjonujący system arbitrażu inwestycyjnego jest niezbędny, by w przypadku sporu zniwelować nierównowagę pomiędzy inwestorem zagranicznym a suwerennym państwem i zapewnić obu stronom równe szanse w postępowaniu rozstrzygającym.

Potrzebujesz pomocy w tym temacie? Napisz do nas!